منبع عکسها:سایت شار نیوز

 **************************************************************

****************************************************************

****************************************************************

کتیبه هیروگلیف که هنوز ترجمه نشده است

نقش برجسته زیویه

این حکومت توسط حزب دموکرات کردستان ایران و با حمایت شوروی تشکیل شد و رئیس جمهور آن قاضی محمد بود. وزیر جنگ صدر قاضی پسر عموی قاضی محمد و وزیر کشور نیز سیف قاضی برادر کوچک‌تر قاضی محمد بودند که هر کدام دارار تحصیلات عالی در روسیه و مسلط بر زبانهای ترکی و روسی و فارسی بودند که هم‌زمان با قاضی محمد در شهر مهاباد به دار آویخته شدند. مصطفی بارزانی نیز به عنوان کمک همراه با پیش مرگ‌های خود به جمهوری مهاباد پیوست.

نهایتا جمهوری مهاباد کمتر از یکسال دوام آورد و با سرکوب خونین توسط دولت مرکزی و اعدام رئیس جمهوری وقت (قاضی محمد) و سران آن همراه بود.

دوران این حکومت از مهم‌ترین دوران تاریخ کردستان شمرده می‌شود و تاریخ تأسیس و دوران حیات آن هنوز توسط بسیاری از ناسیونالیست‌ها و نیروهای سیاسی کرد جشن گرفته می‌شود و مورد مخالفت بعضی نیروها و منجمله جریان چپ در کردستان است.

 پیش زمینه و تاریخچه

در سپتامبر ۱۹۴۵ قاضی محمد و عده‌ای دیگر از شخصیت‌های جمعیت احیای کرد به شوروی دعوت شدند و با جعفر باقراف نخست وزیر جمهوری آذربایجان شوروی دیدار کردند. این نیروها خواهان کشوری کرد بودند و امیدوار بودند اتحاد شوروی از کمک مالی و تسلیحاتی بدانها دریغ نورزد. در بازگشت از این سفر بیانیه‌ای با امضاء قاضی محمد و ۱۰۵ تن از سرشناسان کرد انتشار یافت. در این بیانیه تأسیس حزب دموکرات کردستان ایران اعلام وهدف‌های حزب برشمرده شد. بدین طریق در روز دوم آبان ماه سال ۱۳۲۴ برابر با ۱۹۴۵ میلادی، کنگره اول حزب دموکرات کردستان ایران منعقد شد.

تنها ۱۵۹ روز بعد از تأسیس یعنی روز دوم بهمن ماه ۱۳۲۴ (برابر با ۲۲ ژانویه‌ ۱۹۴۶)، این حزب با استفاده‌ از شرایط مناسب آن زمان (اشغال ایران توسط متفقین) و با حمایت دولت شوروی در بخشی از خاک کردستان ایران (که در اشغال شوروی بود) جمهوری مهاباد را تشکیل داد.

جمهوری کردستان تنها ۱۱ ماه دوام آورد و علت آن انعقاد قراردادی از جانب دولت وقت ایران با اتحاد جماهیر شوروی و حمله‌ ارتش ایران به‌ کردستان بود. ارتش نهایتا در ۱۶ آذر ۱۳۲۵ جمهوری مهاباد را سرنگون کرد و نخستین رهبر حزب دموکرات و رئیس جمهور وقت یعنی قاضی محمد را به همراه بسیاری دیگر (همچون حسن مازوجی) در میدان مرکزی شهر مهاباد به دار آویخت. اعدام‌های دیگری در سقز و سایر شهرها نیز صورت گرفت. سایر اعضای حزب نیز یا زندانی شدند و یا موفق شدند به خارج و بویژه به مناطق کردنشین شمال عراق بگریزند.

 حزب دموکرات کردستان ایران روز ۲۵ مرداد ۱۳۲۴ خورشیدی (برابر با ۱۶ اوت ۱۹۴۵) در شهر مهاباد تأسیس یافت. در واقع حزب دموکرات جانشین «جمعیت احیای کرد» (کۆمه‌لهٔ ژیانه‌وهٔ کورد) شده‌ است که‌ سه‌ سال پیشتر در همان تاریخ تأسیس گردیده‌ بود (و آن را به عنوان اولین تشکل کرد می‌شناسند) و تشکیلات این سازمان را به ارث برد.^{[نیاز به ذکر منبع]}

۱۵۹ روز بعد از تأسیس یعنی روز دوم بهمن ماه ۱۳۲۴ (برابر با ۲۲ ژانویه‌ ۱۹۴۶)، این حزب با استفاده‌ از شرایط مناسب آن زمان (اشغال ایران توسط متفقین) و با حمایت دولت شوروی در بخشی از خاک کردستان ایران (که در اشغال شوروی بود) حکومتی به‌ نام دولت جمهوری کردستان تشکیل داد. که‌ موءرخین از آن به‌ عنوان جمهوری مهاباد نام برده‌اند. علت آن هم این است که‌ دولت جمهوری کردستان شهر مهاباد را پایتخت خود قرار داده‌ بود.^{[نیاز به ذکر منبع]}

جمهوری کردستان تنها ۱۱ ماه دوام آورد و علت آن انعقاد قراردادی از جانب دولت وقت ایران با اتحاد جماهیر شوروی و حمله‌ ارتش ایران به‌ کردستان بود. ارتش نهایتا در 16 آذر 1325 جمهوری مهاباد را سرنگون کرد و نخستین رهبر حزب دموکرات و رئیس جمهور وقت یعنی قاضی محمد را به همراه بسیاری دیگر (همچون حسن مازوجی) در میدان مرکزی شهر مهاباد به دار آویخت. اعدام‌های دیگری در سقز و سایر شهرها نیز صورت گرفت. سایر اعضای حزب نیز یا زندانی شدند و یا موفق شدند به خارج و بویژه به مناطق کردنشین شمال عراق بگریزند.^{[نیاز به ذکر منبع]} دورهٔ حیات جمهوری مهاباد، با این همه سال که از آن می‌گذرد، هنوز توسط بعضی از ناسیونالیست‌ها و نیروهای جدایی‌طلب کرد جشن گرفته می‌شود و مورد مخالفت بعضی نیروهاست.

بعد از شكست جمهوری مهاباد اولين كنگره حزب دموکرات کردستان ایران تشكيل شد دو بخش مهم پا گرفت، یکی كميته مركزى و دیگری كميته اجرایى. در كميته مركزى عبدالرحمان قاسملو و افراد سیاسی فعاّل بودند و در كميته اجرایی افرادی از قبیلِ احمد توفيق و قادر شریف و... که به پیش‌مرگ معروف بودند فعالیت می‌کردند که در دهه ۱۳۴۰ در بخش‌های کردنشین ایران و گاه عراق، حضور فعال داشتند.

کمتر از دو سال بعد از سقوط جمهوری خودخوانده، حزب دموکرات فعالیت سیاسی و تشکیلاتی خود را از سر گرفت و طی مدت زمان کوتاهی در بیشتر مناطق کردستان ریشه‌ دوانید. بعد از سقوط دولت مصدق در سال ۱۹۵۳ که‌ آزادی‌های سیاسی در سراسر ایران سرکوب گردید فعالیت حزب دموکرات کردستان نیز دچار اختلال شد. اما دو سال بعد مجدداً حزب فعالیت سیاسی و نظامی خود را به‌ صورت مخفی از سر گرفت.

دو حمله‌ وسیع پلیسی به‌ تشکیلات حزب دموکرات در سال‌های ۱۹۵۹ و ۱۹۶۴، ضربه‌ سنگینی بر فعالیت حزب وارد کرد و موجب دستگیری حدود سیصد تن و فراری و مخفی شدن شمار بیشتری شد.^{[نیاز به ذکر منبع]} با این وجود این حزب به فعالیت خود ادامه داد. فعالیت حزب چنان اوج گرفت که‌ در سال‌های ۱۹۶۷-۶۸ شماری از کادرها و اعضا حزب به‌ مدت ۱۸ ماه دست به‌ مبارزات مسلحانه‌ علیه‌ رژیم سلطنتی زدند.

بعد از شکست جمهوری مهاباد، سطح رشد و تنزل جنبش کردها، به سطح اختلاف ميان روابط ايران و عراق بستگی پيدا کرد. در آن زمان مرکز حزب دمکرات کردستان ايران به عراق انتقال يافت. در زمان عبدالرحمان قاسملو روابط بين حزب دمکرات کردستان با حزب بعث عراق به سطح همکاری رسيد.

به دنبال سقوط رژیم شاه در پی انقلاب ایران، در همان بهمن ماه ۱۳۵۷، پس از سرنگونی حکومت شاه و پیش از روی کار آمدن دولت موقت، حزب دموکرات کردستان به رهبری عبدالرحمان قاسملو به پادگان مهاباد حمله برد^{[نیاز به ذکر منبع]} و پس از تسخیر آن، اسلحه موجود در پادگان را به تصرف دراورد. حزب دموکرات کردستان ضمن برگذاری میتینگ و رژه مسلحانه در شهر مهاباد که‌ در آن افراد مسلح حزب و افرادی از همه‌ مناطق کردستان شرکت داشتند فعالیت مسلحانه علنی خود را آغاز نمود. همین عمل ماه بعد در سنندج تکرار شد اما پادگان ارتش در سنندج مقاومت کرد. ولی پس از سقوط پادگان ژاندارمری اسلحه موجود در پادگان ژاندارمری به یغما رفت. ^{[نیاز به ذکر منبع]}

حزب دموکرات و حزب کومه له حاضر به تن دادن به فرمان دولت مبنی بر پس دادن سلاح‌ها نشدند و ضمن اعلام مخالفت با جمهوری اسلامی رفراندوم جمهوری اسلامی را تحریم کردند و خود با سلاحها و نیروی خود کنترل تقریباً تمام مناطق کردنشین استان آذربایجان غربی و بخش اعظم مناطق سنی مذهب استان‌های کردستان و کرمانشاه را به دست گرفتند^{[نیاز به ذکر منبع]} و این آغاز درگیری حزب دموکرات و کومه‌له با جمهوری اسلامی بود که سال‌ها به طول انجامید.

سرانجام در ماه اوت ۱۹۷۹ و در ۲۸ مرداد ۱۳۵۸ به‌ فرمان آیت‌الله خمینی^{[نیاز به ذکر منبع]} تهاجم وسیعی توسط نیروهای مسلح جمهوری اسلامی به‌ شهرها و روستاهای کردستان جهت مقابله‌ با افراد مسلح حزب دموکرات کردستان و حزب کومه له صورت گرفت و اکثریت شهرها و روستاهای کردستان به تصرف حکومت مرکزی در آمدند. حزب دموکرات کردستان به خاک کشور عراق عقب نشینی کرد و به‌ فعالیت مسلحانه‌ ادامه داد.

با آغاز جنگ عراق حزب دموکرات به جمهوری اسلامی پیشنهاد داد در ازای سازش‌هایی به همراه نیروهای ایران علیه عراق بجنگد که این پیشنهاد با مخالفت روبرو شد.^{[نیاز به ذکر منبع]} با این حال در دوران جنگ نیروهای حزب دموکرات و کومه‌له هرگز با عراق متحد نشدند و به شیوهٔ متفاوتی علیه جمهوری اسلامی می‌جنگیدند.^{[نیاز به ذکر منبع]} سال‌ها فعالیت مسلحانه دوران پر فراز و نشیبی بود که این حزب علاوه بر مبارزه با جمهوری اسلامی گاها با کومه‌له نیز درگیر شد که حاصل آن جنگ این دو نیرو در دههٔ 60 خورشیدی بود.

حزب دموکرات تا همین امروز نیز نیروهای مسلحی در خاک عراق دارد.^{[نیاز به ذکر منبع]}

همچنین بعدها رهبری این حزب نیز مانند بقیه اپوزیسیون به خارج کشور رفت و تا امروز نیز مرکزیت این حزب در خارج از ایران است. حزب دموکرات همواره در خارج از ایران فعالیت‌هایی داشته و در تظاهرات‌های مختلف علیه جمهوری اسلامی شرکت داشته‌است. ^{[نیاز به ذکر منبع]}

تا بحال دو بار دبیر کل‌های این حزب در خارج کشور ترور شده‌اند.^{[نیاز به ذکر منبع]} اولین بار در سیزدهم ژوئیه 1989 بود که عبدالرحمان قاسلمو به همراه تنی چند از سران حزب در وین ترور شد. بار دوم در هفدهم سپتامبر 1992 بود که صادق شرفکندی به شیوهٔ مشابهی در رستوران میکونوس در برلین به هرمان تنی دیگر از سران حزب به قتل رسید.^{[نیاز به ذکر منبع]} جمهوری اسلامی ايران هيچگاه مسئوليت اين ترورها را نپذيرفته اما دست کم در مورد ترور صادق شرفکندی در برلين، دادگاه اين شهر از مظنونيت خود به رهبران جمهوری اسلامی در اين زمينه سخن گفتند و تنی چند از عاليرتبه ترين مقامهای ايران شامل خامنه‌ای،رفسنجانی و فلاحیان را به دادگاه فراخواندند.^{[نیاز به ذکر منبع]}

پس از روی کار امدن مصطفی هجری در کنگرهٔ سیزدهم، این حزب در سال 2004 شعار خود را از "دموکراسی برای ایران، خودمختاری برای کردستان" به "ایران فدرال و دموکرات" تغییر داد. اخرین عمل سیاسی این حزب همکاری مستقیم با امریکا و طرح فدرالیسم برای ایران با همکاری مایکل لدین تحلیل گر محافظه کار انستیتوی انترپرایز آمریکا میباشد. مصطفی هجری دبیر این حزب دومین دورهٔ انتخاب شدن بوش به ریاست جمهوری آمریکا را تبریک گفت که این امر انتقادهایی را برگزید. اظهارات پي در پي مسئولان حزب دموكرات كردستان ايران مبني بر اينکه اروميه و ماکو ونقده وخوي...جزو سرزمين کردستان محسوب ميشوند،و از جمله مصاحبه آقاي رامبد لطفي پوري از مسئولان حزب با نشريه کردستان، که با گشاده دستي تمام و با مصاحبه اي کوتاه ، شهر هاي نقده، سلماس و قوشاچاي (مياندوآب) و اروميه را ضميمه کردستان کرده اند و باکرکوک مقايسه کرده و ترک ها را نيز مهمانان آن شهر ها خوانده اند موجب بروز انتقادات شديدي از اين حزب شده است.

 کنگره‌های حزب دموکرات کردستان

حزب دموکرات کردستان تاکنون سیزده‌ بار کنگره‌ حزبی برگذار نموده‌ است:

1. کنگره‌ اول ۱۹۴۵
2. کنگره‌ دوم ۱۹۴۶
3. کنگره‌ سوم ۱۹۷۳
4. کنگره‌ چهارم ۱۹۸۰
5. کنگره‌ پنجم ۱۹۸۱
6. کنگره‌ ششم ۱۹۸۴
7. کنگره‌ هفتم ۱۹۸۵
8. کنگره‌ هشتم ۱۹۸۸
9. کنگره‌ نهم ۱۹۹۲
10. کنگره‌ دهم ۱۹۹۵
11. کنگره‌ یازدهم ۱۹۹۷
12. کنگره‌ دوازدهم ۲۰۰۰
13. کنگره‌ سیزدهم ۲۰۰۴

در کنگره‌ بیستم بین‌الملل سوسیالیست که‌ طی روزهای ۹ تا ۱۱ سپتامبر ۱۹۹۶ در مقر سازمان ملل متحد در نیویورک برگذار شد، حزب دموکرات کردستان ایران به‌ عنوان عضو بین‌الملل سوسیالیست پذیرفته‌ شد.^{[نیاز به ذکر منبع]}

رهبری تشکیلات

رهبری حزب دموکرت کردستان را کمیته‌ مرکزی تشکیل می‌دهد که‌ در حال حاضر ۲۳ عضو اصلی و ۱۲ عضو علی‌البدل دارد. کمیته‌ مرکزی در بین اعضا خویش ۷ نفر را به‌ عنوان دفتر سیاسی برگزیده‌ است که‌ دبیر کل حزب مصطفی هجری نیز جزو این عده‌ است.

 انشعاب در حزب دمکرات کردستان ایران

عبدالله حسن‌زاده[1] دبیرکل قبلی حزب دمکرات کردستان ایران اعلام کرد همراه با چند تن از اعضای با سابقه دیگر، از اين حزب جدا شده است. عبدالله حسن زاده[2] ، روز پنج شنبه هفتم دسامبر 2006 به خبرگزاری فرانسه گفته است که انشعاب او وهم حزبی هایش به صلح آميز و بدون هرگونه درگيری انجام شده است . آقای حسن زاده که در سليمانيه کردستان به سر می برد می گويد در دو سال گذشته بحث اصلی در درون حزب ، پیرامون اصلاح ساختار رهبری جمعی حزب بود و به دليل عدم رسیدگی به خواست هایمان، به اين نتيجه رسيديم که از حزب دمکرات جدا شويم. حزب دمکرات کردستان می گوید علت انشعاب، اختلاف بر سر مساله رهبری حزب بود. در همين زمينه، کميته مرکزی حزب دمکرات کردستان ايران در اطلاعيه ای با تاييد انشعاب گفته است ميانجی گری های حزب دمکرات کردستان عراق و اتحادیه میهنی کردستان عراق در ترغيب منشعبين به ماندن در حزب بی نتيجه نبوده است. عبدالله حسن زاده گفته است[3] که: من به اسلحه باوری ندارم. دیگر دوران آن تمام شد و حال فقط برای هراس از حمله و تهاجم و همان حس ناامنی و دغدغه از هجوم، سلاح داریم و زمین نگذاشته ایم... و اگر شد، بدون اسلحه و دفاع چه کنیم؟... تسلیم که نمی خواهیم بشویم ، باید مردانه مقاومت کرد و در این سن ۶٨ سالگی هم خود حاضرم که برای اعتقادم بجنگم... بدا به احوال کسی که از کشوری خارجی بخواهد که وطنش را برایش اشغال کند و حکومتش را تغییر دهد !... من هر روز عراق را می بینم و هرگز حاضر نیستم که چنین بلایی سر کشورم بیاید و ایران به چنین حال و روزی مانند عراق بیافتد!... هیچوقت هم ما کردها، به تجزیه و جدا شدن از ایران و وطن مان اعتقاد و باور نداشته و نداریم؛ آخر با این طرز تفکر کودکانه که یک استان را از ایران جدا کنیم که چه بشود؟ مردم جهان را به تماشای کودک باوری خود فرا بخوانیم؟... در عمر نسل من و شما جوان ها هم بعید و ناممکن است که این امر محقق شود، هر چقدر هم دایره امکان وسیع باشد... تار و پود ملت ایران را همگان تشکیل داده اند "فارس و ترک و کرد و لر و بلوچ و عرب و ارمنی و گیلکی و..." و نمی شود یکی را ملت نامید و دیگری را زیر مجموعه آن ملت! ... و باید به این امر دقت کرد".

 رابطه با سایر جریان‌ها

حزب دموکرات کردستان ایران در تاریخ خود با جریانات مختلفی رابطه‌های مختلفی داشته است. در زمان جمهوری مهاباد این حزب رابطهٔ حسنه‌ای با فرقه دموکرات آذربایجان داشت. پس از جمهوری مهاباد میان حزب دمكرات كردستان و حزب توده ایران تا کودتای ۲۸ مرداد سال 1332 وحدت تشكیلاتی‌ وجود داشت.

بعد از شکست جمهوری مهاباد، سطح رشد و تنزل جنبش کردها، به سطح اختلاف ميان روابط ايران و عراق بستگی پيدا کرد. در آن زمان مرکز حزب دمکرات کردستان ايران به عراق انتقال يافت. در زمان عبدالرحمان قاسملو روابط بين حزب دمکرات کردستان با حزب بعث عراق به سطح همکاری رسيد.

در دورهٔ جنگ مشترک علیه جمهوری اسلامی این حزب گاها با کومه‌له مشارکت‌هایی داشت اما نهایتا به درگیری‌هایی نظامی با این سازمان کشیده شد جنگ کومله و حزب دموکرات کردستان ایران (دهه ۶۰) که اوج آن جنگ این دو نیرو با هم در اواسط دههٔ 60 بود. (بعدا هر دو نیرو از ایجاد درگیری بین همدیگر "احساس تاسف" کرده‌اند).

در زمان جنگ ایران و عراق نیروهای این حزب در کردستان عراق مستقر بودند و با این دولت علیه ایران متحد شدند و با دریافت پول و اسلحه از عراق با ارتش ایران در زمان جنگ ایران و عراق جنگیدند.

این حزب ابتدا با سازمان مجاهدین خلق همکاری‌هایی داشت و حتی عضو شورای ملی مقاومت بود اما نهایتا با آن جریان اختلاف پیدا کرد و توسط مجاهدین از شورای ملی مقاومت "بیرون شد".

 بعضی رهبران تاریخ حزب دموکرات کردستان ایران

• قاضی محمد
• احمد توفیق
• دکتر عبدالرحمان قاسملو
• صادق شرفکندی
• عبدالله حسن‌زاده
• مصطفی هجری

 پیوند به‌ بیرون

• وب‌گاه BBC/Persian
• وب‌گاه رسمی حزب دموکرات کردستان ایران
• جنگ کومله و حزب دموکرات کردستان ایران (دهه ۶۰)
• چهره ای پنهان از فدرالیسم برای ایران
• ایران ناشناخته: مورد دیگری برای فدرالیسم!
• تحقیقات ارتش آمریکا در باره اقوام ایران
• مایکل لدین " طرح پیشنهادی رفراندم" از ایران را تائید کرد
• گفتگو با مایکل لدین من هیچگاه به ایران سفر نمی کنم!!
• ارتش آمریکا تشنج آفرینی در میان قومیت های ایرانی را مورد بررسی قرار داده است
• سخنرانی مایکل لدین در جلسه واشنگتن درکمیسیون امنیت ملی سنای امریکا: بن بست اتمی و قدم های بعد
• [عبدالله حسن زاده http://www.giareng.com/babet2006/05/pdf/wtowej-berez-hesenzade-farsi.pdf]
• جنگ افروزی قومی و پی آمدهای هولناک آن

منبع:ویکی‌پدیا

 *************************************************************

***************************************************************

*****************************************************************

پژوهشكده دايمي زيويه راه اندازي شد

به گزارش «ميراث خبر»، تپه باستاني زيويه با 40 هكتار مساحت، يك قلعه حكومتي بوده است كه محققان و باستان شناسان براساس شواهد موجود قدمت آن را نيمه دوم قرن هفتم قبل از ميلاد مي دانند.
تاكنون اين نكته كه قلعه زيويه يك قلعه حكومتي بوده به اثبات رسيده است ولي كماكان نكات مبهم و تاريك بسياري درباره آن وجود دارد.
پايگاه پژوهشي زيويه يكي از معدود پايگاه هاي پژوهشي دايمي در كشور است و كارشناسان از اين پس در تمام طول سال به مرمت، حفاظت و كاوش تپه باستاني زيويه ادامه مي دهند.
ناظران معتقدند با توجه به شهرت جهاني قلعه زيويه، تاسيس پايگاه دايمي پژوهشي كمك موثري به روشن شدن زواياي مجهول تاريخ اين قلعه خواهد كرد.
اين پايگاه پژوهشي كه با استفاده از اعتبار ملي ساخته شده و به كار خواهد پرداخت، در ساختماني با زيربناي هزار متر مربع در محوطه تپه باستاني زيويه بنا شده است.
مدير ميراث فرهنگي كردستان در اين باره گفت: «در سال هاي گذشته پژوهش و كاوش در زيويه به طور فصلي انجام مي شد، اما پژوهشگاه قدرت مطالعه همه جانبه در طول سال را خواهد داشت.»
«محمد ابراهيم زارعي» همچنين درباره امكانات اين پايگاه افزود: «در حال حاضر امكانات تخصصي حفاظت و مرمت نظير آزمايشگاه فيزيك و شيمي مهيا نشده و اين امكانات به تدريج مهيا خواهد شد.»
تاكنون بيش از 10 فصل كاوش در قلعه زيويه انجام شده و اشيايي نظير سينه آويز طلا به شكل ماه،‌ دستبند و زنجيرهاي طلايي، عقاب سرطلايي از آن به دست آمده كه در جهان منحصر به فرد است
زيويه در 55 كيلومتري جنوب سقز واقع است.

کا وشگران به راز قلب قلعه زيويه ، نزديک مي شوند

به گزارش «ميراث خبر»، «سيمين لك پور» به همراه گروه باستان شناسي خود قلعه زيويه _ مكاني در جنوب شرقي سقز _ را با دو هدف متفاوت كاوش خواهندكرد: «در دوره هاي گذشته قسمت هايي از معبر اصلي قلعه به دست آمده، در اين فصل كاوش به دنبال متصل كردن قسمت هاي مختلف معبر و در نهايت به دست آوردن نقشه راه ورود به قلعه هستيم. ورود به قلعه راز بسياري از ناگفته ها را عيان خواهد كرد و ما را به قلب تپنده تاريخ زيويه كه در دل خروارها خاك مدفون است، نزديك مي كند.»
حفاظت و سامان دهي قسمت هايي كه در كاوش هاي قبلي كشف شده هدف ديگر اين فصل دوازدهم كاوش است.
آثار كشف شده در كاوش هاي پيشين شامل چهار منطقه مهم است. در اين مكان شواهدي به دست آمد كه حاكي از دو طبقه بودن اين بنا است. پوشش اطاق هاي طبقه پايين به وسيله تيرهاي چوبي صورت گرفته، كه آثار اين تيرها به صورت حفره هايي با فواصل يكنواخت در ديوار جنوبي، در محلي كه متكي به حياط است ديده مي شود. متاسفانه به علت فرسودگي بنا از اطاق هاي فوقاني اثر چنداني بر جاي نمانده است. كف اطاق ها با خشت هايي كه جهت تسطيح زمين به كار رفته، پوشيده شده است. در قسمت جنوبي اطاق ها، حياطي است كه كف آن بالاتر از اطاق هاي طبقه اول بوده است، كشف شد در وسط محوطه حياط، توده اي از سنگ هاي كوچك و بزرگ تقريبا به شكل دايره (استوانه اي) روي هم چيده شده اند. كند و كاوهاي انجام شده در اين محدوده، اين حقيقت را روشن ساخت كه براي خروج آب هاي ناشي از باران و ذوب شدن برف ها در زمستان تدبيري انديشيده و آن هدايت آب به داخل چاهي است كه در وسط حياط حفر كرده اند و اين چاه به وسيله كانالي به خارج از قلعه و روي صخره هاي جنوبي هدايت شده است. اين حياط داراي دو درگاه مقابل هم با اختلاف سطحي حدود 25 سانتي متر بالاتر از كف حياط است. درگاه شرقي با راه پله هاي سنگ فرش به بخش هاي پايين تپه مرتبط شود. هم جوار با ديوار شرقي حياط و بالاي اين پله ها فضايي جهت نگهباني ساخته شده است. بر روي هر يك از پله هاي سوم و چهارم و پنجم دو پايه ستون (مجموعا شش پايه ستون) به دست آمده كه حاكي از مسقف بودن اين بخش از بنا است.
كشف ديگر تحقيقات پيشين، يافتن محوطه سنگ فرش شده درگاه غربي است. اين قسمت با يك رديف پله با تخته سنگ هاي حجيم ساخته شده است. اگر چه اكنون تنها پنج رديف از پله ها باقي مانده، ولي شواهدي در دست است كه بايد اين معبر تا بالاترين قسمت تپه ادامه داشته باشد كه متاسفانه اين بخش از زيويه در اثر حفاري هاي تجاري نابوده شده است.
تختگاه ديگري در قلعه زيويه در محدوده اي بين ارتفاع 90 تا 100 متر در جبهه شمالي و دقيقا در راس تپه و در ارگ قلعه قرار دارد. تاسيسات اين محوطه شامل اطاق هايي به ابعاد مختلف، راهروها، پله، تالار ستوندار و شيب پله سنگي ذوزنقه اي شكل، متكي به صخره هايي است كه به صورت ديواره اي از شرق به غرب كشيده شده است. در اين بخش از ساختار قلعه، ايواني ستون دار قرار دارد با دو رديف پايه ستون سنگي مدور و در مجموع شانزده ستون قرار دارد كه از اين ميان سه پايه ستون در اثر حفاري هاي تجاري تخريب و پايه پايين تپه انتقال داده شده است. اندازه پايه ستون ها از 85 تا 104 سانتي متر متغير است.
در جنوب شرقي تالار ستون دار، درگاهي قرار دارد كه آن را به يك معبر ذوزنقه اي شكل سنگفرش در امتداد راه پله ورودي مرتبط است. در شرق فضاي ذوزنقه اي شكل، اطاق هاي چهارگانه اي قرار دارد كه با خاك و خشت در زمان حيات قلعه براي جلوگيري از ويراني بنا انباشته شده بود. طي كاوش و مطالعات انجام شده و قسمت هايي از تاسيسات آن دچار صدمه شده كه صاحبان آن را واداشته تا تعميرات و تغييرات عمده اي در فضاها جهت استحكام بخشي اين ساخت و سازها انجام دهند. مرمت ها گاه به صورت توده خشت هاي بدون ملاط است. در اين تغييرات هيچ گونه تغييري در مصالح كاربردي ديده نمي شود. به اين شكل خشت هاي به كار رفته همان خشتي است كه از ديوارهاي اصلي قلعه به كار رفته است. و از خاك در اندود ديوارها استفاده شده كه قبلا هم ديوارها را با آن مسطح كرده اند. در كاوش تالار ستوندار آثار سوختگي بسيار شديدي بر روي ديوار اصلي به دست آمده است. امروز از آن زمان دقيق آتش سوزي اطلاع دقيقي در دست نيست، ولي آنچه ما را به زمان‌ اين آتش سوزي نزديك مي سازد و مي توان محدوده اي براي آن تعيين كرد، به دست آمدن چند عدد ناوك هايي كوچك با سه پره و زايده اي قلاب مانند در انتهاي پايه آن است. اين شكل ناوك ها به اقوام سكايي تعلق دارد. ورود اين اقوام مهاجر به مناطق شمالي و شمال غرب ايران از سال هاي 2_650 تا سال 625 پ.م. جمعا 25 سال بوده است. به هر حال وجود ناوك هاي مذكور در پس ديوارهاي ترميمي، خود از دلايل علت آتش سوزي و تخريب قسمت هايي از قلعه زيويه است.
تپه زيويه در حالي در آستانه دوازدهمين فصل از كاوش خود قرار مي گيرد كه هنوز ناگفته هاي بسياري را به همراه دارد. سيمين لك پور مي گويد: «مشخص نيست زيويه به چند فصل كاوش احتياج خواهد داشت.»
تپه زيويه از سال 1325 به مدت هشت سال با حفاري هاي تجارتي كه توسط «رينو» انجام شده، صدمات بسياري ديد. كاوش هاي علمي در اين تپه از سال 1355 شروع شده تا سال 1357 ادامه داشته است كه پس از 17 سال مجددا در سال 1373 از سر گرفته شده. سرپرستي حفاري هاي باستان شناسي از سال 1357 تا سال 1377 بر عهده نصرالله معتمدي بوده و از سال 1379 تا سال 1380 نيز بر عهده سيمين لك پور است.
از سال جاري براي تحقيق و مطالعه بيشتر درباره پيشينه زيويه در نزديكي اين قلعه پژوهشگاه دايمي زيويه بر پا شده است.
تپه زيويه در 45 كيلومتري جنوب شرقي شهرستان سقز در شمال دهكده اي به همين نام قرار دارد اين تپه به طول 800 متر و عرض 500 متر و با ارتفاع 100 الي 140 متر از زمين هاي اطراف خود قرار دارد. راس تپه در جبهه مشرف بر ضلع جنوبي تا ارتفاع 50 متري صخره اي بوده و به صورت ديواره اي نسبتا صاف دسترسي به قلعه تپه را مشكل يا غير ممكن ساخته است. جبهه شمالي تپه زيويه نيز داراي شيب بسيار تندي است. كه به شكلي كاملا طبيعي وضعيتي نفوذ ناپذير به آن بخشيده است. تنها در موقعيت خاص طبيعي اين تپه، باعث شده كه اين تپه محل مناسبي براي ساخت قطعه اي باشد كه بر روي آن بنا شده است.
مدارك حاصل از كاوش هاي باستان شناسي در تپه زيويه شامل معماري، قطعات اشيا فلزي (مفرغ و آهن) قطعات عاج منقوش است. به طور كلي مدارك و شواهد باستان شناسي حاصل از كاوش هاي علمي زيويه بيانگر مجموعه معماري اقوام مانايي ها است. اقوام مانايي، در نيمه اول هزاره اول، در منطقه اي وسيع شامل آذربايجان و كردستان امروز مي زيسته اند. كاوش هاي باستان شناسي در اين منطقه علاوه بر كشف رازهاي اين قلعه به شناخت فرهنگ و تاريخ اولين تمدن شهر نشين ايران و بلكه جهان كمك بزرگي مي كند.

بخش زيادي از تاريخ زيويه نامعلوم است

به گزارش «ميراث خبر»، محوطه باستاني زيويه كه عمليات حفاري و باستان شناسي آن از سال 1355 به سرپرستي نصرت الله معتمدي آغاز شد و بعد از آن نيز سمين لك پور عهده دار آن بود، پس از انجام يازده فصل كاوش ماه گذشته با اعلام دستوري از مسئولان پژوهشكده تعيل اعلام شد. متوقف شدن عمليات حفاري و كاوش هاي باستان شناسي زيويه در حالي خاتمه يافت كه سيمين لك پور، مسئول حفاري و باستان شناسي در زيويه اعلام كرده بود كه سايت باستاني زيويه همچنان نياز به كاوش هاي بيشتري دارد و هنوز بخش زيادي از تاريخ زيويه نامعلوم است.
«رسول ايشتودان»، كارشناس اداره ميراث فرهنگي استان كردستان و مدير پروژه زيويه كه قبل از تعطيلي حفاري در زيويه از مديريت اين پروژه استعفا داده بود درخصوص سرنوشت نامعلوم ادامه كاوش هاي باستان شناسي زيويه گفت: «آنچه كه پس از تعطيلي حفاري در زيويه از سوي مسئولان اعلام شد، خبر از ادامه حفاري در آينده مي دهد زيرا زيويه به لحاظ حفاري مشكلي ندارد، اما عدم برنامه ريزي صحيح براي حفاظت آن باعث شده است كه در صورت ادامه حفاري، زيويه از بين برود.»
ايشتودان در ادامه با اشاره به موضوع حفاظت در زيويه گفت: حفاظت هاي انجام شده به هيچ وجه اصولي نبوده و همين مسئله باعث شد تا هنگام بارندگي بخشي از كاه گل هايي كه براي مرمت مورد استفاده قرار گرفته بود؛ از بين برود. در كنار اين مسئله عدم حفاظت صحيح باعث شده است تا محوطه زيويه به خصوص قلعه زيويه در معرض خطر تخريب جدي قرار گيرد.»
به گفته وي اگر حفاري در زيويه ادامه پيدا مي كرد و هيچ طرح مرمتي نيز براي حفاظت از آن درنظر گرفته نمي شد تا چند سال آينده ديگر چيزي از زيويه باقي نمي ماند.
از زماني كه سيمين لك پور به عنوان مسئول پروژه ادامه حفاري در زيويه را عهده دار شد هيچ گزارشي مبني بر انجام عمليات در زيويه به مسئولين استاني داده نشد. ايشتودان با اشاره به اين موضوع و مشكلاتي كه پيش از اين با مسئولين حفار يدر زيويه به وجود آمده بود گفت: «مسئول حفاري در زيويه تا اين لحظه هيچ گزارشي از حفاري هاي انجام شده در آنجا نه به استان و نه هيچ مرجع ديگري نداده است. حال آنكه اگر اين گزارشات ارايه مي شد امروز شاهد برنامه مدون و كارشناسي حفاظت در زيويه بوديم. وي با بيان اين مطلب كه بيرون آوردن اين محوطه تاريخي از دل خاك صرفا انجام كاوش هاي باستان شناسي نيست بلكه مردم نيز بايد بتوانند به ديدن اين محوطه تاريخي بيايند و نسبت به تاريخ گذشته خودشان آگاهي پيدا كنند، توجه بيشتر به ادامه كار در اين محوطه را مورد تاكيد قرار داد.
شنيده ها حاكي از آن است كه محوطه باستاني زيويه جهت بازديد عموم مورد مرمت قرار مي گيرد و قرار شده تا اين مرمت ها امكاني فراهم كند تا مردم بتوانند براي ديدن قلعه زيويه و محوطه باستاني به آنجا بيايند، ايشتودان درخصوص اين موضوع به ميراث خبر گفت: «هدف از كاوش هاي باستان شناسي چيزي غير از اين نيست و اين كاوش ها در جهت شناساندن تاريخ گذشته كشورمان به مردم است.
نصرت الله معتمدي نخستين كسي بود كه عمليات حفاري در محوطه باستاني زيويه را آغاز كرد. پس از آن در سال 1377، پس از ايجاد يك سال وقفه ادامه كار به عهده سيمين لك پور گذاشته شد. طبق يافته هاي نصرت الله معتمدي احتمال وجود هخامنشيان در اين منطقه وجود داشته است ولي اصل بنا به دوره مادها مربوط مي شود. قدمت تپه زيويه به قرن هفتم پيش از ميلاد باز مي گردد و بقاياي به دست آمده از اين محوطه يكي از شاهكارهاي فرهنگي كشور محسوب مي شود.

مسیرهای ارتباطی مادها به قلعه

به گزارش «میراث خبر»، تپه زیویه از دوره مادها و ماننایی ها بر جای مانده و در 2700 سال پیش بنا شده است. این تپه از سال 1354 مورد کاوش قرار گرفته و پس از یک توقف 10 ساله کاوش ها همچنان ادامه دارد.
«سیمین لک پور»، باستان شناس و سرپرست گروه کاوش در زیویه با اعلام این مطلب به «میراث خبر»، گفت: «در آخرین کاوش های باستان شناسی در زیویه مسیر ورودی زیویه در قسمت فوقانی تپه، قسمتی در بخش تحتانی و همچنین مسیر مستقیم ورود به قلعه را پیدا کردیم که از دامنه شرقی تپه شروع شده و تا راس تپه ادامه دارد.»
لک پور همچنین از شناسایی نشانه هایی از کوره سفالگری، ابزاری مربوط به کار فلز و بقایایی از یک کارگاه سفال در این تپه خبر داد و گفت: «بیشتر این آثار در بخش شمالی متمرکز بود و در حفاری های آینده می توان این موارد را دقیق تر بررسی کرد و به نتایج بزرگ تری دست یافت.»
آخرین کاوش در تپه زیویه از شهریور ماه تا آبان ماه سال گذشته ادامه داشته است. سرمای هوا باعث توقف کاوش تا ماه های اخیر شده است.
«رسول اشتودان»، درباره تغییرات سال جدید در ساختار گروه باستان شناسی زیویه گفت: «در سال جدید، پس از تکمیل کادر علمی و باستان شناسی زیویه و تعیین دوباره سرپرست گروه کاوش، و با ارایه یک برنامه کامل از جمله مرمت، حفاظت، کاوش و حفاری، فصل جدید کاوش را در تابستان شروع می کنیم.»
«سیمین لک پور» که از سال 1357 و با آغاز انقلاب اسلامی در تپه زیویه فعالیت های باستان شناسی انجام داده و 30 سال از عمر خود را در کاوش های علمی در کردستان سپری کرده است، درباره فعالیت های جدید در زیویه گفت: «شرایط کار در زیویه بسیار سخت است. بارندگی های شدید در این مطقه به بناهای خشتی آسیب می رساند. در صورتی که بار دیگر به عنوان سرپرست گروه مشغول به کار شوم، برنامه های حفاظت از این سازه های خشتی را در راس اقداماتم قرار می دهم.»
لک پور یادآور شد: «با توجه به انبوه بازدید کنندگان از زیویه در فصول مختلف سال، قصد داریم فصل هایی که بارندگی زیاد است بازدید کننده ای نپذیرم، زیرا بارش باران و هجوم بازدید کننده و عبور از روی سازه های خشتی، شدیدا به ساختار قدیمی بناها لطمه وارد کرده و امکان حفاظت را غیرممکن می کند.»
تپه زیویه در روستای زیویه و 55 کیلومتری جنوب شرقی شهر سقز قرار دارد. طی کاوش های باستان شناسی در این تپه، قلعه باستانی زیویه از دل خاک بیرون آمد. این قلعه روی یکی از تپه های نسبتا مرتفع منطقه ساخته شده و بر محیط اطراف اشراف کامل دارد.

وجود ارتباط تاريخي ميان گور تاريخي كول تاريكه و زيويه قابل اثبات است

میراث استان ها _ لي لا مير کمالي ــ در آخرين فصل كاوش و حفاري در گورستان «كول تاريكه» و غار «كاني ميكاييل»، آثاري به دست آمد كه مي توان آنها را با محوطه هاي مانايي و زيويه كردستان مقايسه كرد.
به گزارش «ميراث خبر»، اولين كاوش ها در محوطه هاي اطراف غار كرفتو در پاييز 1379 انجام گرفت كه منجر به شناسايي و كشف غار كاني ميكاييل در محور شمال كرفتو و يك گورستان در محور جنوب شرقي كرفتو گرديد. اين كاوش ها تا آذر ماه 1382 ادامه يافته و تحقيقات همچنان بر روي اشياي يافت شده از اين گورستان ادامه دارد.
«حسن رضواني»، باستان شناس و كاشف گورستان كول تاريكه در نزديكي غار كرفتو با اعلام اين مطلب در نخستين همايش بين المللي شمال غرب ايران گفت: «حفاري هاي غير مجاز در گورستان كول تاريكه باعث شد كه برنامه اي اضطراري براي كاوش و حفاري در اين منطقه ترتيب دهيم. در مجموعه از اين گورستان 10 قبر را حفاري نموديم كه اشيا گور اول كاملا غارت شده بود وگورهاي دوم و سوم 50 درصد به وسيله حفاران غير مجاز غارت شده بود.»
وي در ادامه افزود: «در گور دوم، 5 ظرف كامل سفالين كه رنگ آنها عموما قرمز تيره و نخودي و همين طور اشيايي ديگر مانند انگشتر، گوشواره و كاسه كشف شده است. اين سفال ها شباهت هاي بسياري با سفال هاي زيويه كردستان دارند. نقوش سفالينه ها نيز در اين محوطه باستاني كاملا با يكديگر همخواني داشته و ظروف لعابدار به دست آمده در گور هفتم هم با ظروف لعابدار زيويه هم از نظر نوع لعاب و هم از نظر نقوش با يكديگر منطبق هستند.»
در آخرين كاوش ها در اين منطقه كه مساحتي معادل 1500 متر مربع را در بر مي گيرد، مشخص شد كه تدفين در اين منطقه از نوع «چمباتمه اي» بوده است. بدين معنا كه اجساد به حالت زانوهاي جمع شده در سينه دفن مي شده و هداياي نيز به خداي مرگ در كنار آنان به زير خاك مي رفته است.
از گور 9 يك سوزن، از گور 10 چاقو و انگشتر به دست آمد كه همگي از جنس فلز و به خصوص آهن بوده و پيشرفت اين صنعت را در دوره مانايي نشان مي دهد.
رضواني در پايان با اشاره به تحقيقات انجام شده بر روي دوره تاريخي اين گورستان گفت: «پس از پژوهش هاي انجام شده در اين گورستان، تاريخ عصر آهن 3 و دوره مانايي براي كول تاريكه پيش بيني مي شود. اما كشف و انجام تحقيقات در مورد استقرار اين اقوام در نزديكي گورستان، نياز به فصل سوم حفاري دارد كه اميدواريم در سال جديد طرح آن ريخته شده و پژوهش ها آغاز گردد.»
كول تاريكه به معناي غار گورستان است. در اطراف اين محوطه، تپه ماهورهاي به هم پيوسته اي ديده مي شود كه شامل دشت هاي همواري است و كشاورزي ديمي در آن رواج دارد.
گورستان كول تاريكه در 1 كيلومتري جنوب روستاي يوزباش كندي قرار دارد. فاصله اين محوطه تا غار كرفتو 4 كليومتر است. گورها در يك شيب ملايم از غرب به شرق واقع شده اند و روند آنها اكثرا به صورت شمالي _ جنوبي است و عمق آنها تا يك متر و 80 سانتي متر مي رسد.
نخستين همايش بين المللي شمال غرب ايران با حضور باستان شناسان داخلي و خارجي از 27 تا 29 تير ماه جاري در اروميه برگزار مي شود

يكي از دو حمام تاريخي به جاي مانده در شهر سقز به موزه و محل اداره ميراث فرهنگي سقز تبديل مي شود.
به گزارش « ميراث خبر»‌، حمام حاج صالح كه در بافت قديم سقز و در مجموعه بازار اين شهر به سبك اصفهاني ساخته شده ،‌مجموعه كاملي است كه تمام ويژگي هاي يك حمام را داراست . حمام حاج صالح شامل بخش هاي مختلفي همچون بينه‌،سربينه ، گرمخانه‌، خزينه‌، خلوتي هاي ،‌تون انبار (مخزن سوخت حمام )‌سيستم آبياري و فاضلاب است.
اين حمام در طول سال هاي گذشته دستخوش تغيير و تحول شده است . قسمتي از بينه حمام تخريب و به بازار سقز اضافه شده است . همچنين حمام در دوره پهلوي به زورخانه تغيير كاربري پيدا كرد و تخريب ها و تغيير كاربري هاي اندكي در آن روي داد.
«محمد اميني »‌كارشناس و پژوهشگر حمام هاي تاريخي كردستان درباره ويژگي هاي حمام حاج صالح مي گويد : « اين حمام علاوه بر آن كه قديمي ترين حمام به جا مانده در شهر سقز است‌، داراي تزيينات بسيار زيبايي است كه به شيوه اصفهاني اجرا شده است.تزيينات حمام شامل كاربندي،‌ آهك بري ،‌ستون ها و سرستون هاي سنگي است.» وي مي افزايد: «‌اين حمام قبل از انقلاب اسلامي ، زورخانه بود اما سال ها بعد ،‌اين زورخانه تعطيل شد و اين محل، متروكه باقي ماند. نوادگان و فرزندان حاج صالح نيز در صدد فروش حمام و تبديل آن به مغازه بودند اما ميراث فرهنگي كردستان براي جلوگيري از تخريب آن ، حمام را خريداري كرد و اكنون كار مرمت در اين بنا آغاز شده است.»
وي اضافه مي كند كه در مراحل مرمت سعي مي شود بنا تا جايي كه امكان دارد احيا شود . به طور مثال قصد داريم سطح حمام را از گچ و رنگ پاك كرده تا به اصل بنا برسيم.
ضمن آن كه اشيا تاريخي در تاقچه ها و مكان ‌هاي مختلف حمام جاي مي گيرد و هيچ تغييري در بنا براي تبديل شدن به موزه سقز صورت نخواهد گرفت.»
وي همچنين اظهار اميدواري كرد كه با تبديل اين حمام به موزه و محل اداره ميراث فرهنگي سقز ، توجه بيشتري به حفظ آثار تاريخي در اين شهر صورت گيرد.
استان كردستان و شهر سنندج به نسبت ديگر شهرهاي ايران داراي حمام‌هاي عمومي زيادي است . سنندج به دليل آن كه شهر مرزي ايران بوده ، قشون زيادي در آن رفت و آمد داشته و مسافران بسياري براي ورود به كشور عثماني شب را در سنندج سپري مي كردند و آن گاه راهي مرز مي شدند.
در حال حاضر حدود 20 حمام در شهر سنندج شناسايي شده كه براي ثبت در فهرست آثار ملي و مرمت آن در اولويت قرار گرفته است

ميراث استان ها _ بافت قديمي شهر سقز، پايتخت مادها و سكاها كه به لحاظ تاريخي از اهميت خاصي برخوردار است، به علت بي توجهي سال هاي گذشته، در حال تخريب است.
به گزارش «ميراث خبر»، شهر سقز كه مركز شهرستاني به همين نام از استان كردستان است جز شهرهاي تاريخي ايران محسوب مي شود كه قدمت آن به دوره مادها باز مي گردد. در سال هاي گذشته قبل از تاسس اداره ميراث فرهنگي در استان كردستان بخشي از آثار تاريخي شهر سقز تخريب شده است و در حال حاضر نيز خطر تخريب بافت تاريخي اين شهر را تهديد مي كند.
«محمد امينيان» كارشناس مرمت در اداره ميراث فرهنگي استان كردستان با اعلام اين خبر به «ميراث خبر»، گفت: «در حال حاضر بناهايي كه از بافت قديمي شهر سقز باقي مانده مسجد دو مناره، حمام حاج صالح،‌ مسجد شيخ مولانا آباد، مسجد جامع تورجان، تپه باستاني زيويه و كاروانسراي تاژه وانچي است.»
امينيان در خصوص تخريب برخي آثار تاريخي شهر سقز گفت: «مسجد جامع سقز كه يكي از بناهاي منحصر به فرد اين شهر بود در سال 1364 تخريب شد و امروز ديگر چيزي از آن باقي نمانده است.
قلعه سقز نيز از اوايل انقلاب تخريب و تبديل به يك حسينيه شد. اين روند تخريب تا سال هاي اخير ادامه داشت كه با تشكيل اداره ميراث استان كردستان جلوي آن گرفته شد.»
كارشناس مرمت در اداره ميراث استان كردستان با اشاره به وضعيت فعلي تخريب بافت تاريخي شهر سقز گفت: «كاروانسراي تاژه وانچي در آستانه تخريب است و اداره ميراث با انجام يك سري عمليات مرمتي سعي در حفظ بافت تاريخي آن دارد.
از سوي ديگر مقدار زيادي خانه هاي قديمي در شهر سقز وجود دارد كه هنوز ثبت نشده اند و براي ثبت آنها بايد رضايت مالك گرفته شود؛ اگر تاكنون برخي مالكين با اين اقدام اداره ميراث فرهنگي مخالف و خواستار نوسازي خانه هايشان هستند.»
به گفته امينيان اداره ميراث استان كردستان قصد دارد تا با ثبت بافت تاريخي شهر سقز جلوي تخريب اين خانه ها را بگيرد؛ اين صورت حريم تاريخي شهر سقز مشخص و هيچ ساخت و سازي در بافت تاريخي بدون هماهنگي و اجازه ميراث فرهنگي امكان پذير نخواهد بود.
امينيان در پايان با اشاره به انجام پژوهش هايي در شهر سقز گفت: «سال هاي گذشته پژوهش هايي انجام شده كه كافي نبوده و بايد اين پژوهش ها براي دست يابي به يافته هاي جديد در شهر سقز از سرگرفته شود. در حال حاضر براي حفظ بافت تاريخي شهر سقز يك سري عمليات مرمتي روي بناهاي تاريخي چون كاروانسراي تاژه وانچي و مسجد دو مناره انجام مي شود كه صرفا جنبه بنا را دارد.»
شهر سقز به لحاظ تاريخي از اهميت خاصي برخوردار است و در نخستين اتحاد مادها اين شهر با نام «ايزيرتا» پايتخت مادها بود. در آن زمان، سر كردگان ماد در اطراف شهر استحكاماتي براي خود ساخته بودند كه از آن جمله «زيويه» و «قپلانتوي» كنوني را مي توان نام برد. پس از آن سكاها به تجديد بناي شهر پرداختند و سقز را با نام اسكيت يا ساكز پايتخت خود انتخاب كردند. نام امروز سقز از نام قوم سكا، اسكيت و سكز به يادگار باقي مانده و سكز احتمالا همان ساكز است. مادها جز قبايلي بودند كه در زماني حدود 1000 سال پيش از ميلاد، به نواحي مركزي و غربي فلات ايران كوچك كردند. رهبر مادها، ديااكو با متحد كردن قبايل ماد و ايجاد يك اتحاد نيرومند بر عليه آشوريان مي شورد و دولت ماد را پايه گذاري مي كند. سكاها نيز از جمله اقوام مهاجري بودند كه در جنگاوري بسيار شهرت داشتند و همواره با دولت مادها در ستيز بودند. دولت ماد سال ها خراج گذار پادشاه سكاها بود و در دوره هوخشتره اين خراج گذاري منجر به اتحاد متقابل شد، اما پس از مرگ پادشاه سكاها، مادها، سكاها را از بخش هاي غربي ايران راندند و سكاها به شمال درياي سياه مهاجرت كردند.

سـيـری بـر مـوسـيـقـي کـردسـتان 

کـردسـتان از جهاتـي مـهـد مـوسـيـقـي ايـران قـلـمـداد مـي شـود زيـرا مـوسـيـقـي کـردی با مـوسـيـقـي های بـاسـتانـي ايـران نـسـبـتـي تـمام و کـمال دارد . در مـيان انـواع بـي نظـيـر مـوسـيـقـي های کـردی  هـوره  و شـمـشـال  از هـمه قـديـمـي تـرنـد و قـدمـت بـرخـي از انـواع  مـوسـيـقـي های کـردی به بـيـش از هـزار سـال و حـتـي به پـيـش از ظهـور اسـلام در ايـران مـي رسـد .

مـوسـيـقـي کـردی را از لحاظ قـدمـت مـي تـوان به دو گـروه تـقـسـيـم کـرد :  گـروه اول مـوسـيـقـي بـاسـتانـي که با عـناويـنـي چـون هـوره ـ مـوره ـ لـوره ـ سـياچـمانـه ( سـياه چـشـمان ) ـ چـوپـي ـ و نغـمه های سـماعـي سـنـتـي شـناخـته مـي شـونـد که ايـن نـوع مـوسـيـقـي عـمـوما بـدون کـلـمات اضافـي در اشعار ده هـجاجـي اسـتـوار است نـوع آيـيـنـي ايـن مـوسـيـقـي مـرثـيـه گـون و وصـف حال آن را حـقـيـقـي و نـوع غـنايـي آن را مجاز مي دانـنـد .

گـروه دوم در بـرگـيـرنـده نغـماتـي چـون صـمـد لچکـي ـ آلله ويـسـي ـ مقام کـوچه باغـي ـ صـمـد مسگـری و تـرانـه های مـلـوديـک است که بـر اشعار مجازی و گاه عـروضـي اسـتـوارند .

بـيـت خـوانـي : در کـردسـتان نـوع ديگـری از مـوسـيـقـي وجـود دارد که به آن بـيـت خـوانـي مي گـويـنـد که احـتـمالا مـتـرادف  گاتاخـوانـي  يـا  گاسـاخـوانـي است بـيـت خـوانـي مـبـتـنـي بـر نغـمه ای کاملا سـاده و بـدون رعايـت  وزن و قـافـيـه و نـظـم است که در بـيان جـنگ سـرداران و بـزرگان ديـنـي و آيـيـنـي و مـلـي اجـرا مي شـود .

مـوسـيـقـي مـقـامـي : مـقـامـهای کـردی عـبارتـنـد از الله ويـسـي ـ هـيـران و قـطار ، درايـن مـقـام ها نـوازنـدگان شـماری از گـوشـه های مـوسـيـقـي مـلـي ايـران را که در دسـتگاهها و مـقـامـهای مـوسـيـقـي مـلـي تجـلـي يافـتـه انـد به سـبک ويـژه ای مي نـوازنـد به هـمـيـن دلـيـل بخـشـي از گـوشـه های مـوسـيـقـي مـقـامـي کهـن در ايـن سـرزمـيـن حـفـظ  شـده است .

مـوسـيـقـي آوازی : ايـن مـوسـيـقـي در دو سـبک و شـيـوه به نامهای  هـوره  و سـياچـمانه اجـرا شـده و به نـظـر مي رسـد که واژه ی  هـوره از اهـورا  يا اهـوره  گـرفـته شـده است . هـوره جـزوه  آوازهای کهـن است که در بعـضـي از انـواع آن روايـتـهای مـربـوط به اديان باسـتانـي ايـرانـي و تـقـدس ـ آگـر يا هـمان آتـش ـ يافـت مي شـود اشعار آن مجازی است و از ايـن لحاظ شـباهـت با  اوسـتا  دارد .

مـوسـيـقـي مـذهـبـي : ايـن نـوع مـوسـيـقـي به دو صـورت اجـرا مي شـود ، مـوسـيـقـي عـزا که چـمـری نـيـز خـوانـده مي شـود و شـامـل مـراسـمـي است که در سـوگ بـزرگي يا پـهـلـوانـي يا رئـيـسـي اجـرا مي شـود شـيـوه های اجـرای مـراسـم و عـظـمت آن يادآور سـوگ سـياوش است . نـوع ديگـر مـوسـيـقـي نـوای ماه رمـضان (کـر و بـيـدار باش ) است نـوای ويـژه ماه رمـضان که در زمان  کـر مغـرب بـرای آگاهـي مـردم اجـرا مي شـود و دارای دو نـوا و ريـتـم است .

مـوسـيـقـي حـماسـي : ايـن مـوسـيـقـي به نام ـ هـه ل پـه ر کي ـ يا ـ هـه ل پـه ريـن ـ شهـرت دارد و به معـنـي حـمله کـردن است ايـن رقـص قـدمـتـي بـسـيار کهـن دارد و از روزگار پـرسـتـش خـدايان و دوران مهـرپـرسـتـي که در مهـرابه ها اجـرا مي شـده است به يادگار مانـده است مـراسـم هـه ل پـه رکي  دارای ريـتـم اصـلـي است که به تـرتـيـب با  سـاز و هـمراهـي اجـرا کـنـنـدگان انجام مي شـود ريـتـم آن از کـنـد و آرام و گـريان شـروع مي شـود و به ريـتـم هـيـجانـي (سـجـار) پـايـان مي يـابـد ، در مـيان ريـتـمـهای ديگـر مي شـود  از سـي پـا ـ فـتاحـي و پـشـت پا ـ زنگـي و خانـومـيـری ـ فـتاح پاشايـي ـ گه ريان ـ کـرمانـشاهـي و هـمچـنـيـن مـريـوانـي  که با دوزله و ضـرب اجـرا مي شـود نام بـرد .

ريـتـمهای هـه ل پـه رکي  شـامـل ريـتـمـهای گـريان چـپ و راسـت ـ لـيلان ـ خان مـيـری ـ سجار ـ شلان و آروغان است که در ايـن مـيان ريـتـمهای چـپ و راسـت ( فـتاحي و پـشـت پا ) در هـمه مـناطـق عـشايـر ايـران اجـرا مي شـود ريـتـم گـريان در مـنطـقـه سـنـنـدج و اطـراف آن تا مـرزهای  شـمال سـقـز و در هـمـدان و کـرمانـشـاه تا جـنـوب ايـن مـناطـق اجـرا مي شـود در مـريـوان ريـتـم سـه پا معـروف به راسـتا و هـه ل گـردن اجـرا مي شـود . مـراسـم ذکـر در تکـيـه های  دراويـش  قادری با نـواخـتـن دف و نـي در جـم خانه های اهـل حـق در کـرمانـشـاهـان و دراورامانات با نـواخـتـن دف و تـنـبـور اجـرا مي شـود هـمچـنـيـن رقـص سـونه يا هـمان رقـص مـرغابـي نـيـز با آهـنگ مخـصـوص اجـرا مي شـود.

سـوارکاران : مـراسـم اسـب دوانـي در سـرتاسـر روسـتاها و دشـتـهای اسـتان کـردسـتان (الـبـته نه به صـورت گـسـتـرده) با آيـيـن و مـراسـم خاصـي در جـشـنـها و آيـيـنهای مـلـي مـردم انجام مي شـود . ايـن مـراسـم با نـوای سـواران که از ريـتـمهای تـنـدی بـرخـوردار است هـمـواره اجـرا مي شـود در مـراسـم عـروسـي در روسـتاها که عـروس را با اسـب به خانه داماد مي بـردنـد نـواز سـواران با ريـتـمـي آرام و ملايـم آن را اجـرا مي کـنـنـد.

از مهـمـتـريـن سـازهای اسـتان کـردسـتان مـي تـوان به شـمـشال که در واقع هـمان نـي چـوپانـي است اشاره کـرد . دف نـيـز يکـي ديگـراز سـازهای سـنـتـي خانـقـاه مي باشـد ، طاس نـيـز ساز کـوبه ای است که از جـنـس مـس بـوده و روی آن پـوسـت مي کـشـنـد و با چـوب يا تـسـمه ای چـرمـي بـر آن مي کـوبـنـد . از ديگـر سازهای محـلـي مي تـوان از سـورنا ـ دوزله و نـرم نای نام بـرد که با آنها هـمه نـوع آهـنگـي نـواخـتـه مي شـود ايـن سازها به ويـژه در آهـنگهای رقـص که با دهـل و دايـره يا تـمـبک هـمـراهـي مي شـود کاربـرد دارد .

سـرنوشـت مـيـراث فـرهـنگي کـردسـتان  اسـتان کـردسـتان منطـقه ای اسـت خـوش آب وهـوا و بسـيار کهـن و تاريخـي ، ايـن سـرزميـن در روزگاران قـديـم و باسـتان محـل و ماوای زنـدگـي اقـوام گـوناگـون از جـمـله مـسکـن قـوم  مـاد  ـ  محـل عـبـور آشـوريان و گـذرگاهـي در مسـيـر کاروانهای مخـتـلف ايـران و جـهان بـوده  که اشـياء و ساخـتـه های بازمانـده از مـردمان قـديـم مـربـوط به قـبـل و بعـد از اسـلام گـواه ايـن جـريان مي باشـد ، علاوه بـر آثار باسـتاني و مـيـراث فـرهـنگـي مـتـنـوع در اسـتان ، چـشـم انـداز های طـبـیعـي ، رودخانـه ها و آبشارهای کـوچک و بـزرگ جـلـوه ای ديـدنـي در ايـن مـنطـقـه را پـديـد آورده اسـت البته ايـن اسـتان محـل حـيات  وحـوش و حـيـوانات گـوناگـونـي نـيـز بـوده و بـسـياری از جانـوران بـومي از نظـر ژنـتـيکـي نادر هـسـتـنـد .  بـنابـر ايـن کـردسـتان در غـرب ايـران دارای جاذبـه های طـبـیعـي و باسـتاني گـوناگـونـي مي باشـد که مـتاسـفانه مـيـراث فـرهـنگـي و يادگاران با ارزش و قـديـمـي ايـن منطـقه هـيـچگاه از گـزنـد تخـريـب و نابـودی به دورنـبـوده اسـت دخالـتها و چـپـاول انسانهای حـريـص و سـودجـو از سـوی و خـشـم طبـيعـت (سـيـل ـ باران ـ  باد و .... ) از سـوی ديگـر مـوجـب ويـرانـي ايـن آثار شـده انـد . آثار و معـماری هـای باقـی مانـده از زمانهای پـيـش ازاسلام نـشـان از جـریان زنـدگـي در ايـن ناحـيـه دارد آثار کـتـيـبه ها ، غـارها و قـلعـه های ساخـتـه شـده قـبـل از اسـلام و حـتی قـبـل از مـيلاد مـسـيح بـرسـيـمای کـردسـتان نمايان اسـت ، مـيـراث فـرهـنگـي کـردسـتان مکـمـل واقـعـي تاريـخ ، بخـصوص در ايـران مي باشـد قـلعـه زيـويـه ، غار کرفـتـو ، تخـت سـلـيـمان ، کـتـيـبه تـنگـيـور، قـلعـه قـپلانـتـو از جـمله آثار معـماری قـبـل از ميلاد در اسـتان کـردسـتان اسـت . هـمچـنـيـن با ورود اسـلام به ايـران و تاثـيـر فـرهـنگ اسـلامـي در منطـقه کـردسـتان باعـث ساخـتـه شـدن قـلعـه ها ، مـساجـد ، کاروانـسـراها و اشـيا وصـنايع دسـتـي بـي شـماری شـد دانـشـمـنـدان وعـلـمای اسـلامـي به نوشـتـن و گـردآوری نـسـخـه های خـطـي پـرداخـتـنـد حـتـي سـنگ نـوشـتـه هـايـي هـم باقـي مانـده اسـت قـناتها ، حـمامها ، و معـماری های ديگـر در اسـتان وجـود دارد ايـن آثار گـرانـبهای فـرهـنگـي و تاريخـي هـمـواره از گـزنـد آفات انسانـي و طبـيعـي به دور نـبـوده اسـت غارتگـران و سـوداگـران فـرهـنگ ملـي از زمان پـيـدايـش ايـن آثار دسـت به غارت زده انـد و حامـيان ميـراث فـرهـنگـي و باسـتان شـناسـان بعـد از يـغـماگـران رسـيـده انـد .  روزنامـه کـيـهان در يـکـي از روزهای بهار سال 1325  خـبـر از پـيـدايـش شـبه شـهـری قـديـمـي در زيـويـه سـقـز داد ، اما خـبـر محـرمانـه آن پـيـش تـر به گـوش دزدان رسـيـده بـود قـبـل از درج ايـن خـبر سـالها قـبـل يـغـماگـران با کـنـدن و تخـريـب معـماری خارق العاده آن بسـياری از اشـياء  وآثار فـلـزی (نـقـره ای و طلا) را به سـرقـت بـرده بـودنـد اما سـرقـتهای قانـونـي هـم وجـود داشـته که يـکـي از آنها مـربـوط به تابـسـتان سـال 1325  مـي باشـد ، وزارت فـرهـنگ و هـنـر وقـت مجـوز عـمـلـيات حـفـاری تجاری را صادر مي کـنـد ، مجـوز به نام يـکـي از کارشـناسان آن وزارت بوده و ايـن شخـص و افـرادش  با هـماهـنگــي مـسـئـولـيـن وقـت به تخـريـب و ويـرانگـری قانـونـي پـرداخـتـنـد آنان تازيانـه ای بـر قـلعـه زدنـد که هـنوز آثار مخـرب آن  باسـتان شـناسان و فـرهـنگ دوسـتان را رنج مـي دهـد ايـنان بـسـياری از آثار و دسـت ساخـته های مـردمان پـيـش از مـيلاد را به سـرقـت بـردنـد تا زيـنـت بخـش مـوزه های اروپـايــي شـود ، سـاخـته هايـي مـربـوط به تـمـدن سـکايـي و آشـوري مـوجـود درايـن منطـقه که بسـيار با ارزش بـوده انـد آنان علاوه بـر سـرقـت  ، معـماريـهای خـشـتـي و سـنگـي را نـيـز ويـران کـردنـد به طـوری که هـنـوز جای زخـم کـلـنگـشان بـر پـيکـر قـلعـه باقـي مـانـده اسـت ، سالها از حـفاريـهـای تجاری گـذشـت تا ايـنکه در سـال 1355 باسـتان شـناسـان واقـعـي به عـمليات حـفاری وتحـقـيـق مجـدد پـرداخـتـنـد وبـسـياری از دانـسـته های ثـبـت شـده ما از آن دوران آغاز شـد . غار کـرفـتـو تاريـک و مهجـور يکـي از آثار معـماری سـخـره ای مـربـوط به قـرن سـوم مـيلادی در اسـتان کـردسـتان مي باشـد ، ايـن غار شاهکار معـماران دوره اشـکانـي اسـت ، مجـسـمـه سـازان و معـماران ايـن دوره از سـنگـها خانه سـاخـتـه وهـمچـنـيـن بـر روی سـنگها حکاکـي کـرده انـد و بـقـایـاي ايـن آثار هـنـوز تا حـدودی باقـي مانـده اسـت اما مـتاسـفانه ايـن اثـر بسـيار نادر نـیـز مـورد بـي مـهـري قـرار گـرفـتـه و هـيـچ کـس نـمـي دانـد که هـنگام کـشـف  در آن چـه آثار گـرانـبهايــي وجـود داشـتـه و بـر سـر آنها چـه آمـده اسـت ايـن غار با وجـود داشـتـن اتاقـهای گـوناگـون و راهـروهای طـولانـي و قابـل عـبـور هـنـوز هـيـچ روشـنايـي و نـوري نـدارد ، هـمـچـنـيـن جاده مـنـتـهـي به آن خاکـي و بـسـيار نامناسب اسـت و هـيـچگـونـه سـيـسـتـم نظارتـي بـرای بازديـدکـنـنـدگان وتـوريـسـتهای داخـلـي و خارجـي وجـود نـدارد ، مجـسـمـه های نـيــم تـنـه جـلـو در ورودی در حال تخـريـب کامل اسـت  و بازديـدکـنـنـدگان با بـي تـوجـهـي و نـوشـتـن يـادگاری و غـيـره ، معـماری آن را لکـه دار مي کـنـنـد .  از سـرنـوشـت ديگـر آثار باسـتانـي و مـلـي در ايـن مـنـطـقه و اسـتان اطلاع دقـيـقـي وجـود نـدارد و هـيـچ امنـيـت و حـفاظـتـي خاصي بکار گـرفـتـه نـمـي شـود از وجـود و سـرنوشـت کـتـيـبه تـنگـيـور و آثار قـلعه ها و غارهای کـوچک هـمـچـنـيـن اطلاعـي در دسـت نـيست ايـن بـي اطلاعـي به نـوعـي عـدم حـفاظـت را مـي رسـانـد ، سـرقـت قـرآنهای نـفـيـس تاريخـي نـيـز يکـي از مـواردی اسـت که بايـد به آن تـوجـه شـود ايـن آثار تا کـنون چـنـديـن بار دزديـده شـده انـد و در زمانهايـي هـم که آنها را پـيـدا کـردانـد به هـمان مکانهای نا امـن قـبـلـي بـرگـردانـده شـده که از جـمله مـي تـوان به قـران خـطـي شـيـخ مـولان آباد سـقـز با قـدمـت 350 سال اشاره کـرد که در سال 1367 مـورد دسـتـبـرد قـرار گـرفـت و بعـد از مـدتـي که تـوسـط نـيـروهاي انتـظامـي  پـيـدا شـد به هـمان محـل و روسـتا بـرگـردانـده شـد ، هـمچـنـيـن در ارديـبهـشـت سال 1375 قـرآن نـفـيـس سـلـيـن اورامان به سـرقـت بـرده شـد و تا امـروز نـيـز پـيـدا نـشـده و کماکان در دسـت سـوداگـران مـيـراث فـرهـنگـي و مـلـي مـي گـردد تا مـشـتـری بـيـن الـمللـي پـيـدا کـنـد . از سـرنوشـت بسـياری از آثار و نوشـته های خـطـي در اسـتان هـيـچ اطلاعـي در دسـت نـيـست و يا اطلاع کـمـي وجـود دارد در حالي که ايـن آثار حاصل تلاش عـلـمـي دانـشـمـنـدان و بـزرگان اديـب وهـنـرمـنـد ايـن سـرزمـيـن مـي باشـد و بـي تـوجـهـي به ايـن آثار ناسـپاسـي به دانـشـمـنـدان گـذشـته و بـي تـوجـهـي به آيـنـدگان را نـشان مـي دهـد.   گـويـشـهـای زبـان کـردی زبـان کـردی گـويـشـهـای گـونـاگـونـي دارد که بـا يکـديگـر تـفـاوت دارنـد امـا ايـن بـدان مـعـنـا نـيـسـت که به ايـن تـرتـيـب (بـا داشـتـن گـويـشـهـای مخـتـلف) از زبـانهـای ديگـر دنـيا، جـدا مـانـده اسـت. کـسـانـي که بـا زبـان و دانـش زبـان شـنـاسـي سـر و کـار دارنـد به خـوبـي آگـاهـنـد که حـتـا پـيـشـرفـتـه تـريـن زبـانهـای دنـيـا دارای گـويـشـهـای مـتـنـوع هـسـتـنـد. نـزديکـتـريـن زبـان به کـردی فارسـي اسـت آيا ايـن زبـان فـاقـد گـويـش اسـت؟ دکـتـر مـعـيـن در ديـبـاچـه ای که بـر بـرهـان قـاطـع نـوشـتـه ، بـيـش از پـنـجـاه گـويـش را بـرشـمـرده اسـت زبـان انگـلـيـسـي‌ که در لـنـدن ولـز و اسـکـاتـلـنـد بـا آن تـکـلـم مي‌کـنـنـد تـا بـدآن حـد بـا يـکـديگـر تـفـاوت دارنـد که مي‌تـوانـد کـسـانـي را که در آنجا انگـلـيـسـي آمـوخـتـهـای سـردرگـم کـنـد. اگـر وجـود گـويـش در زبـانهـای ديگـر نـشـانهـای طـبـيـعـي بـاشـد در زبـان کـردی ايـن طـبـيـعـي بـودن به اوج خـود مي‌رسـد. چـرا که بـرخـي زبـانهـا بـا وجـود خـدمـات بـيـشـمـاری که به خـود و زبـانهـای هـمـتـای خـود کـرده انـد، هـم چـنـان دارای گـويـشـهـای مـتـنـوعـنـد. ديگـر چگـونه مي‌تـوان انـتـظار داشـت که زبـان کـردی بـا ايـن هـمه تـنگـنـا، وضـعـي بهـتـر از آن چه اکـنـون دارد داشـته بـاشـد. وجـود گـويـش در زبـان مـعـلـول عـوامـلي اسـت که شـايـد بـرخي بـا کـوشـش افـراد بـرطـرف شـونـد امـا به بـاور مـن بـرخـي از ايـن عـوامـل چـنـيـن نـيـسـت که در شـرايط کـنـونـي و يا در آيـنـده نـزديک بـتـوان از قـيـد آنهـا رهـا شـد. فـراتـر از ايـن مي‌تـوانـم ادعـا کـنـم که نه تـنـهـا زبـان کـردی بـلکـه پـيـشـرفـتـه تـريـن زبـان زنـده  روی زمـيـن نـيـز تـوان آن که خـود را از قـيـد گـونـاگـونـي گـويـشـهـا رهـا سـازد نـدارد. مـن اگـر شـاهـد آن نـبـودم که بـرخـي از محـقـقـان کـرد از گـويـشـهـای زبـانـمـان هـمچـون مـصيـبـتـي بـزرگ و نـقـصي غـيـر قابـل رفـع ياد مي کـنـنـد؛ ايـنگـونه اظهـار نـظـر نمي‌کـردم. از مـيان بـرداشـتـن گـويـش هـای مخـتـلـف زبـانـمـان کاری نـيـسـت که چـون ضـرورتـي مـلي فـراروی انـديـشـمـنـدان و پـژوهـشـگـران خـود قـرار دهـيـم بـلکـه آنچـه هـمـانـنـد يک ضـرورت آن هـم ضـرورتـي بـزرگ و رسـالـتـي خـطـيـر خـود را نـشـان مي‌دهـد؛ ايجاد يک زبـان نـوشـتـاری واحـد اسـت که هـمـچـنـان که پـيـش از ايـن نـيـز در جای ديگـری از ايـن پـيـش گـفـتـار به آن اشـاره کـردم؛ از آغاز سـده بـيـسـتـم تـاکـنـون گامـهـای بـزرگـي در ايـن راه بـرداشـته شـده اسـت مـوسـسـات مخـتـلـفـي بـرای زبـان کـردی تـاسـيـس شـده اسـت که خـدمـات شـايانـي از آنهـا انـتـظـار مي‌رود تـا در برابر ايـن وظـيـفـه‌ مـلي به انجام رسـانـنـد. ايـنک بـا گـذشـتـن از ايـن مـقـولـه به مـوضـوع تـنـوع گـويـشـهـای زبـان کـردی بـاز مي گـردم. گـفـتـيـم که زبـان کـردی گـويـشـهـای مخـتـلـفي دارد و پـيـدايـش گـويـشـهـای گـونـاگـون هـم عـلـلـي دارد که پـرداخـتـن به آنهـا در حـوصله ايـن مـقـالـه نـيـسـت. تـنهـا يک عـلـت هـسـت که به زعـم مـن تـاثـيـر شگـرفـي بـر پـيـدايـش ايـن گـويـشـهـا دارد و مـمکـن اسـت که اصلا در مـورد زبـانـهـای ديگـر صـدق نکـنـد يا مـنـشـا تـاثـيـر قـابـل تـوجـهـي نـبـوده بـاشـد و بـديـن جهـت تـنـهـا از هـميـن عـلـت سـخـن مي گـويـم لـيکـن فـعـلا اجازه دهـيـد پـيـش از ايـن ببـيـنـيـم گـويـشـهـای زبـان کـردی کـدامـنـد چـرا که بـعـداً سـراغ عـلـل پـيـدايـش آنـهـا خـواهـيـم رفـت. در مـورد زبـان کـردی ديـدگـاههـای گـونـاگـونـي ارائـه شـده اسـت و هـر کـس به شـيـوهـای بـا آن مـواجـه شـده اسـت امـا از ديـدگـاه مـن بخـش عـمـدهـي آنـچـه تـاکـنـون در بـاره گـويـشـهـای زبـان کـردی ارائـه شـده به نحـوی مـتـاثـر از اراء و انـديـشـه هـای شـرق شـنـاسـان فـرنگـي بـوده اسـت، و آن چه از هـمه ايـن بـررسـيـهـا و تـلاشـهـای بـي وقـفـه انـديـشـمـنـدان به دسـت مي‌آيـد آن اسـت که پـژوهـشـي هـمه جانـبـه در مـورد هـمه گـويـشـهـای زبـان کـردی نـياز اسـت که تـاکـنـون انجام نگـرفـتـه اسـت چـرا که اکـثـر ايـن پـژوهـشـگـران در خارج زيـسـتـه انـد و بـا وجـود تـلاشـهـای فـراوان بـا روح زبـان و لـحـن و آهـنگ واقـعـي گـفـتـگـوی صـحـيـح آشـنـا نـبـوده و آن را به خـوبـي درنـيافـتـه انـد. هـمـچـنـيـن بـرای پـژوهـش در مـورد يک گـويـش به انـدکي گـوش دادن و دقـت درآن گـويـش بــسـنـده کـرده و جـنـبـه هـای ديگـر آن را نـاديـده مي‌انگـاشـتـه انـد. بـنـابـرايـن آنـچـه در مـورد هـر گـويـش به ذهـنـشـان مي رسـيـده تـنهـا مي‌تـوانسـته يک جـنـبـه از جـنـبـه‌هـای آن را بـازگـو کـنـد. به هـمـيـن دلـيـل اغـلـب کارهـايـشـان نـاتـمـام مي‌مـانـده و بـرخـي اوقـات مـحـقـقـان را گـمـراه و گاهـي نـيـز مخاطـب را سـردرگـم مي سـاخـتـه انـد. بـا ايـن هـمـه انکـار نـمي‌تـوان کـرد که شـيـوهـي پـژوهـش و روش کار آنـان بـسـيار پـسـنـديـده و بـا ارزش بـوده اسـت و اگـر اهـل هـمـان زبـان راه و شـيـوه آنـان را در پـيـش مي‌گـرفـتـنـد نـتـايـج به دسـت آمـده هـزار چـنـدان مي بـود. نـظـر دکـتـر مکـری در ايـن مـورد کامـلا صائـب اسـت که اگـر دانـش پـژوهـان کـرد به شـيـوه فـرهـنگ شـنـاسـان پـا به مـيـدان نهـنـد و دربـاره گـويـشـهـای زبـان کـردی و يا هـر مـوضـوع ديگـری به تـحـقـيـق پـردازنـد به شـرط آن که خـود را از تـاثـيـر فـکـر و انـديـشـه فـرنـگـيـان بـرحـذر دارنـد و به تحـقـيـقـاتـي مـيـدانـي دسـت زنـنـد به چـنـان نـتـايـجـي دسـت خـواهـنـد يافـت که بـسـيار ارزشـمـنـدتـر از نـتـايـجـي خـواهـد بـود که دانـشـمـنـدان فـرنگي به دسـت آورده انـد. اگـر بـرای دوری جـسـتـن از اطـنـاب نـبـود در بـاره نکـاتـي سـخـن مي‌گـفـتـم که مـمـکـن اسـت هـريک از آگاهـتـريـن شـرق شـنـاسـانـرا چـنـان به خـطا بـرد که بـدون هـيـچ نـظـر بـدی به نـتـيـجه ای غـلـط دسـت يابـد. ايـنک بـبـيـنـيـم گـويـشـهـای زبـان کـردی کـدامـنـد. اگـر به حـوزه گـسـتـرش و قـلـمـرو زبـان کـردی دقـت کـنـيـم از نـظـر شـيـوه گـفـتـگـو و سـخـن گـفـتـن به سه مـنـطـقـه‌ جـداگانه بـرخـواهـيـم خـورد. از کـرانه درياچه ارومـيـه ودقـيـقـا از حـد فـاصـل مـنـاطـق ديـزه دولـي و سـيـنـدوس خـط بـريـده ای را آغـاز و پـس از عـبـور از پـشـت اشـنـويـه آن را به شـمـال روانـدز مـتـصـل مي‌کـنـيـم و پـس از آن به سـمـت مـغـرب تـا رسـيـدن به اکـيـری ـ دهـوک ـ زاخـو  و شـيـنـگـار و عـبـور از حـد واسـط قـامـيـشـلي وهـسـکـه امـتـداد مي‌دهـيـم و پـس از گـذشـتـن از جـنـوب دربـازيـه مـسـتـقـيـمـا به آفـريـن و کـوه کـورمـانـجـا وصـل مي‌کـنـيـم. هـمچـنـيـن بـا خـط بـريـده ای از نـاحـيـه غـرب هـمـدان آغـاز و پـس از گـذشـتـن از نـاحـيـه شـمـال کـرمـانـشـاه آن را تـا کـرانـه دجـلـه امـتـداد مي‌دهـيـم . تـقـسـيـم بـنـدی گـويـشـهـای اصـلي زبـان کـردی  ايـن دو خـط بـريـده هـمـه مـنـاطـقـي را که در آنهـا به زبـان کـردی تـکـلـم مي شـود به سـه بخـش تـقـسـيـم مي‌کـنـد که در هـر بخـش آن يـکـي از گـويـشـهـاي زبـان کـردي مـسـلـط اسـت. گـويـش شـمـالي ( بـالايـي ) : در شـمـال خـط يکـم واقـع وايـن زيـر گـويـشـهـا را در بـر مي‌گـيـرد؛ هـرکي ـ شـکـاک ـ جـلالـي ( بـايـزيـدی ) ـ هـکـاری ـ بـوتـي ـ جـزيـری ـ افـريـنـي ـ دمـبـلـي  بـاديـنـي. گـويـش ميانـي : در جـنـوب خـط اول و در شـمـال خـط دوم واقـع و بـا خـطـي پـررنگ مـشـخـص مـيـشـود که به آن سـورانـي مي‌گـويـنـد امـا در حـقـيـقـت سـورانـي زيـر گـويـشـي از گـويـش مـيـانـي اسـت درايـن نـاحـيـه ايـن زيـر گـويـش هـا وجـود دارنـد؛ مکـريـانـي ـ سـورانـي ـ سـلـيـمـانـي ـ  جـافـي ـ سـنـنـدجـي ـ گـروسـي  و غـيره . گـويـش جنـوبـي ( پـايـيـنـي ): در جـنـوب خـط دوم گـويـش جـنـوبـي ( پـايـيـنـي ) گـويـش مـسـلـط اسـت که ايـن زيـر گـويـشـهـا را در بـر مي گـيـرد؛ کـرمـانـشـاهـي ـ کـلهـری ـ کـلـيـايـي ـ پـيـرونـدی ـ لَـکـي ـ لـری ـ کـوچـک ( فـيـلـي و يا پـهـلـي ). گـورانـي ( اورامـي ) و زازايـي ( ديـمـيـلـي): در حـوزه گـسـتـرش گـويـشـهـای شـمـالـي و مـيـانـي زبـان کـردی دو مـنـطـقـه دوردسـت تـحـت نـفـوذ زبـان کـردی وجـود دارد که بـا وجـود دوری از يـکـديگـر به آسـانـي مي‌تـوان تـشـخـيـص داد که گـويـشـهـای آنهـا از اسـاس يـکـي هـسـتـنـد. ايـن دو گـويـش يـکـي زازايـي ( که ديـمـيـلـي هـم گـفـتـه مي شـود) و پـيـش از محـدوده شـمـال و گـورانـي اسـت و ديگـری گـورانـي و در مـنـطـقـه مـيـانـي اسـت گـورانـي بـيـشـتـر به نـام اورامي شـنـاخـته شـده اسـت چـرا که بـزرگـتـريـن حـوزه گـسـتـرش آن مـنـطـقـه اورامـان اسـت عـلاوه بـرايـن در ريـژاو  و کـنـولـه و در مـيـان قـبـايـل بـاجـلان و زنـگـنـه و شـبـک هـم بـا آن تـکـلـم مـيـشـود، زازا هـم در پـالـو ،  کـور و چـبـخـچـور در بـيـروه  گـسـتـرش يـافـتـه اسـت . لـری در بخـش پـايـيـنـي حـوزه ی زبـان کـردی قـرار مي گـيـرد در بـاره ايـن زيـر گـويـش آرا مخـتـلـفـي ارائه شـده اسـت. شـرف الـديـن خان بـدلـيـسـي در شـرفـنـامـه خـود آن را يـکـي از چهـار گـويـش بـزرگ زبـان کـردي مـعـرفـي کـرده اسـت. بـرخـي از پـژوهـشـگـران و شـرق شـنـاسـان فـرنـگـي و ايـرانـي آن را گـويـشـي از گـويـشـهـای زبـان فارسـي مي‌دانـنـد. دکـتـر کـمـال فـواد نـظـر ديگـری دارد و مي‌گـويـد ازحـيـث دسـتـور زبـان، لـری زبـان خاص مـنـطـقـه جـنـوب غـربـي ايـران قـلـمـداد مـيـشـود امـا فارسـي نـيـسـت بـلـکـه زبـانـي مـسـتـقـل اسـت بخـش اول آن بخـتـياری از حـيـث زبـان کـردی نـيـسـت و از حـيـث نـژادی نـيـز خـود را کـرد نـمـي‌دانـنـد. امـا بخـش دوم آنهـا خـصـوصا در عـراق به خاطـر بـرخـي دلايـل تـاريخي و سـياسـي واجـتـمـاعـي از حـيـث نـژادی خـود را از کـردهـا جـدا نـمـي‌دانـنـد و از حـيـث زبـان نـيـز در نـتـيـجـه آمـيـخـتگـي بـا کـردهـا بـسـياری از آداب کـردهـای شـرقـي را اخـذ کـرده انـد. ايـن مـوضوع  که لـری ، کـردی اسـت يا خـيـر مـو ضـوعـي اسـت نـيازمـنـد بـررسـي عـلـمـي و بـدور از احـسـاسـات و تـعـصـبـات نـژادی و بـدور از تـاثـيـر و شـهـرت فـلان شـرق شـنـاس فـرنگي يا دانـشـمـنـد غـيـر فـرنـگـي، پـژوهشي که کـردمـابـي کـورکـورانـه بـاعـث خـلـط مـبحـث درآن نـشـود و بـا تـشـابه چـنـد واژه کـردی و لـری، لـری را کـردی نکـنـد و نـيـز آن چـنـان تحـقـيـقـي که آنچه را که تـنـهـا به خاطـر تـشـابه درچـنـد واژه يا شـيـوه بکار گـيـری آنهـا بـا زبـان فارسـي ايـن شـبـهـه را که فـلان شـرق شـنـاس و زبـان شـنـاس چـنـيـن گـفـت الـقـا مي کـنـد؛ به نـظـری قـطـعـي و مـسـلـم بـدل نکـنـد، که امکان تـجـديـد نـظـر در آن نـبـاشـد و به يکـبـاره لـری را از کـردی جـداسـازد، کـوتـاه سـخـن آن که بـررسـي ايـن مـوضـوع نـيازمـنـد پـژوهـشـي مـيـدانـي اسـت. برگـرفـته از: قامـوس زبـان کـردی ، عـبـدالـرحـمـن ذبـيـحـي چـاپ 1988

تـاريـخچـه‌ زبـان کـردی

هـنگـامـي کـه از زبـان کـردی سـخـن بـه مـيـان مـيـايـد مـقـصـود زبـانـي اسـت کـه کـردهـا هـم ايـنک بـا آن سـخـن مـي‌گـويـنـد. بـرخـي از زبـان شـنـاسـان و شـرق شـنـاسـان فـرنگـي کـه بـا زبـان کـردی مـانـوس بـوده انـد بـيـشـتـر ايـن اطـلاعات را بـه شـکـلـي کـلـي يـا ويـژه ارائـه داده و گـفـتـه انـد کـه ايـن زبـان در عـداد زبـانـهـاي هـنـد و اروپـايـي و خـانـواده‌هـای هـنـد و ايـرانـي و در زمـره ی زبـانـهـای ايـرانـي اسـت و بـا زبـان فـارسـي قـرابـت نـزديکـي دارد.

ايـنک ايـن سـوال پـيـش مـي آيـد کـه پـيـدايـش زبـان کـردی چگـونـه بـوده اسـت؟ آ‌شـکـار اسـت کـه زبـان هـر زاد و بـومـي زبـان سـاکـنـان آن اسـت؛ اگـر رويـداد‌هـای تـاريـخي بـاعـث ايـجـاد تـغـيـيـرات نـژادی نـشـده بـاشـد آن زبـان هـمـان زبـان سـاکـنـان ديـريـن آن سـرزمـيـن اسـت عـکـس ايـن مـوضـوع نـيـز صـادق اسـت. ايـنک بـبـيـنـيـم ايـن مـوضـوع در مـورد زبـان کـردی چـگـونـه صـدق مـي کـنـد. سـرزمـيـنـي کـه آن را کـردسـتـان مـيـنـامـنـد و کـردهـا در آن سـاکـنـنـد محـل کـشـف بـاقـيـمـانـدهـي اجـسـاد فـسـيـل شـده انـسـانـهـای بـاسـتـانـي اسـت ايـن اسـتـخـوانـهـا کـه در "شـانـه دری" يـافـت شـده اسـت دارای اهـمـيـت بـسـيـاری اسـت چـرا کـه اولـيـن بـار اسـت بـقـايـای انـسـان عـصـر سـنگـي کـه 60 هـزار سـال پـيـش از ايـن عـراق را مـسـکـن خـويـش سـاخـتـه اسـت يـافـت مـيـشـود. شـصـت هـزار سـال پـيـش از ايـن محـدودهـای کـه ايـنک کـردسـتـان نـامـيـده مـيـشـود ‌آبـاد و مـاوا و پـنـاهگـاه مـردمـانـي بـوده کـه زبـانـي هـم بـرای سـخـن گـفـتـن داشـتـه انـد؛ امـا از آن جا کـه سـخـن گـفـتـن دربـاره ايـن زبـان کـار دانـشـمـنـدان  بـاسـتـان شـنـاس اسـت بـه هـمـيـن جـهـت  هـمـراه بـا تـابـش انـوار ‌آفـتـاب 57200  سـالـه  بـربـالـهـای زمـان و گـذر ايـام خـود را بـه پـيـش مـي‌کـشـيـم و بـه دورانـي مـيـرسـانـيـم کـه اقـوام مـاد خـود را بـه ايـران کـنـونـي و غـرب ‌آسـيـا رسـانـدنـد و بـا نـژادهـای خـوژيـايـي ـ لـولـو ـ گـوتـي ـ کاسـي ـ (خـوری  يـا هـوری )  کـه در دامـنـه‌هـای آن سـوی کـوههـای زاگـرس مـيـزيـسـتـنـد و تـا حـد مـنـاسـبـي زنـدگـي خـود را سـامـان داده بـودنـد و جـمـهـوری و تـمـدنـي نـسـبـتـا پـيـشـرفـتـه تـاسـيـس کـرده بـودنـد مـواجـه شـدنـد.

مـادهـا ظـرف 200  سـال طـومـار ايـن حـکـومـتـهـا را در هـم پـيچـيـدنـد و در سـال 612  پـيـش از مـيـلاد مـسـيح امـپـراتـوری بـزرگ مـادی را بـنـيـان نـهـادنـد و بـديـن تـرتـيـب زبـان مـادی بـه زبـان رسـمـي بـدل شـد. از آن زمـان تـا هـنـگـام انـتـشـار اسـلام در کـردسـتـان سـيـزده قـرن سـپـری شـده اسـت. در ايـن مـدت طـولانـي سـرزمـيـن مـاد بـزرگ و کـوچـک و سـرزمـيـنـهـای ديـگـری کـه بـه سـرزمـيـن مـاد مـلحـق شـده انـد؛ از حـيـث نـظـامـي و سـيـاسـي بـسـيـار دسـت بـه دسـت شـده انـد و قـدرت سـيـاسـي بـه دسـت افـراد مـخـتـلـفـي کـه زبـان آنـهـا بـا زبـان مـادهـا مـتـفـاوت بـوده اسـت افـتـاده اسـت. در قـرون گـذشـتـه هـر حـکـومـتـي هـم کـه بـرسـر کار ‌آمـده زبـان خـود را بـه عـنـوان زبـان رسـمـي بـر ايـن سـرزمـيـن تـحـمـيـل کـرده اسـت. در اوضـاع و احـوال آن روزگـاران کـه تـمـامـي بـنـيـادهـای اجـتـمـاعـي کـم رنگ شـده و رو بـه افـول نـهـاده  بـوده اسـت ايـن جابـه جايـي درقـدرت نـمـي تـوانـد از تـاثـيـر نـهـادن بـر ايـن بـنـيـادهـا بـرکـنـار بـوده بـاشـد. تـاريـخ بـرخـي رويـدادهـا را ثـبـت کـرده اسـت کـه طـي ‌آن سـلـطـه  سـيـاسـي بـر يک سـرزمـيـن تـغـيـيـرات نـژادی بـنـيـادی و ايـسـتـايـي زبـان را در ‌آن سـرزمـيـن بـاعـث شـده اسـت امـروز ردپـای تـاثـيـر جابـه جايـي در قـدرت را در شـرق قـلـمـرو امـپـراتـوری مـاد  بـه وضـوح مـي تـو‌آن ديـد. بـه عـکـس در بـخـشـي از غـرب سـرزمـيـن مـاد بـنـيـادهـا هـمـچـنـان دسـت نخـورده مـانـده اسـت بـلکـه تـسـلـط مـادهـا وضـعـيـت نـژادی و زبـانـي بـرخـي از سـرزمـيـن هـايـي را کـه بـعـدا بـه قـلـمـرو مـادهـا مـلحـق شـد تـغـيـيـر داده و بـه مـسـيـر تـوسـعـه مـادی کـشـانـده اسـت و بـه مـوازات بـخـش غـربـي قـلـمـرو خـود آنـهـا را تـوسـعـه داده اسـت.

بـيـشـتـر تـاريـخ شـنـاسـان پـر ‌آوازه بـرايـن بـاورنـد کـه کـردهـای امـروز نـوادگـان مـادهـای ديـروزنـد."اگـر کـردهـا نـوادگـان مـادهـا نـبـاشـنـد، پـس بـر سـر مـلـتـي چـنـيـن کـهـن و مـقـتـدر چه ‌آمـده اسـت و ايـن هـمـه قـبـيـلـه و  تـيـره مخـتـلـف کـرد کـه بـه يک زبـان ايـرانـي و جـدای از زبـان ديگـر ايـرانـيـان تـکـلـم مـي کـنـنـد؛ از کـجـا ‌آمـدهـانـد؟"

پـيـش از ايـن گـفـتـيـم زبـان هـر سـرزمـيـنـي اگـر رويـدادهـای تـاريـخـي آن را تـغـيـيـر نـداده بـاشـنـد زبـان سـاکـنـان کـهـن هـمـان سـرزمـيـن اسـت.  چـنـان کـه گـفـتـه شـد رويـدادهـای تـاريـخـي و جـابـه جـايـي حکـومـتـهـا طـي سـيـزده قـرن نـتـوانـسـتـه اسـت چـيـزی را در بخـش غـربـي قـلـمـرو مـاد تـغـيـيـر دهـد و امـروز سـاکـنـان ايـن بـخـش از مـادسـتـان کـهـن کـردهـا هـسـتـنـد کـه نـوادگـان مـيـديـهـا بـه شـمـار مـيـرونـد. بـه راسـتـي بـيـش از ايـن کـه بـگـويـيـم زبـان کـردی از اسـاس پـايـان نـشـوونـمـا و تـکامـل زبـان مـادی اسـت؛ مـيـتـوان بـه گـونـه ديگـری اظـهـار نـظـر کـرد؛ بـي تـرديـد، خيـر! چـرا کـه هـمـه اسـنـاد تـاريـخي کـه دانـشـمـنـدان تـنـهـا بـه مـنـظـور خـدمـات عـلـمـي بـررسـي و تجـزيـه و تـحـلـيـل کـرده انـد تـاکـنـون هـمـيـن حـقـيـقـت را ‌آشـکـار کـرده انـد کـه زبـان کـردی امـروز ‌آثـار و نـشـانـه‌هـای کـمـال يـافـتـگـي زبـان مـادی ديـروز را در خـود دارد.

هـمچـنـان کـه آگـاهـيـم زبـان يک پـديـدهـي اجـتـمـاعـي اسـت کـه بـراسـاس قـواعـد مـشـخـص خـود تـغـيـيـر مـي‌کـنـد تـکامـل و تـوسـعـه مـيـيـابـد و در سـيـر تـکامـلـي خـود از ديگـر زبـانـهـا تـاثـيـر مـي‌پـذيـرد و او هـم بـر آنـهـا اثـر مـي‌گـذارد و گـاهـي در ايـن گـيـر و دار مـيـمـيـرد زبـان مـادی نـيـز از ايـن قـاعـده مـسـتـثـنـي نـيـسـت و از هـمـه زبـانـهـايـي کـه بـه پـشـتـوانـه قـدرت سـيـاسـي در قـلـمـرو مـاد زبـان رسـمـي بـوده انـد، تـاثـيـر پـذيـرفـتـه و بـر آنـهـا تـاثـيـر گـذاشـتـه اسـت و تـا امـروز زنـده مـانـده اسـت. بـويـژه زبـان پـارتـي (فـارسـي =  پـهـلـوی اشـکـانـي) کـه بـه نـظـر زبـان شـنـاسـان هـمـراه بـا زبـان مـادی در زمـره زبـانـهـای شـمـال  شـرقـي، خـانـواده زبـان ايـرانـي جـای مـي‌گـيـرنـد بـيـش از ديـگـر زبـانـهـا بـر زبـان مـادی تـاثـيـر نـهـاده اسـت و امـروزه رد پـای ايـن تـاثـيـرات در گـويـش آيـيـنـي زبـان کـردی ديـده مـي شـود.

هـمـزمـان بـا سـقـوط و فـروپـاشـي امـپـراتـوری سـاسـانـي و تـرويـج اسـلام در کـردسـتـان وقـفـه تـازهـای بـرای زبـان کـردی آغـاز شـد کـه جـداگـانـه در مـورد آن بـحـث خـواهـد شـد تـنـهـا مـشـکـل ايـن اسـت کـه مـا از زبـان مـادی اوآخـر دوره سـاسـانـي سـنـد مکـتـوبـي در دسـت نـداريـم تـا مـوشـکـافـانـه در بـاره آن اظـهـار نـظـر کـنـيـم امـا ايـن مـوضـوع سـبـب نـخـواهـد شـد کـه نـتـوانـيـم  بـگـويـيـم ايـن زبـان در آن زمـان زبـان مـادی بـوده اسـت کـه بـه نـسـبـت زبـان رايـج دوران اقـتـدار امـپـراتـوری دسـتـخـوش تـغـيـيـرات 1300  سـالـه شـده اسـت بـه هـمـان نـسـبـت کـه زبـان پـارسـي بـاسـتـان پـيـشـرفـت کـرده و بـه زبـان دری پـارسـيک تـبـديـل شـده و ‌‌‌آمـادگـي و ظـرفـيـت آنـرا يـافـتـه اسـت کـه زبـان پـارسـي کـنـونـي از آن جـدا شـود يک نـتـيجـه گـيـر آنـي اقـتـضا مـي‌کـنـد کـه زبـان مـادی هـم پـيـشـرفـت کـرده و دسـتـخـوش چـنـان تـحـولات و دگـرگـونـي هـايـي شـده بـاشـد کـه اسـتـخـراج زبـان کـردی از آن مـمکـن شـده بـاشـد.  

زبـان کـردی پـس از اسـلام

هـنـوز نـيـمـه اول سـده هـفـتـم مـيـلادی پـايـان نـيـافـتـه بـود کـه آيـيـن اسـلام و لـشـکـر مـسـلـمـان بـه قـلـمـرو امـپـراتـوری سـاسـانـي نـفـوذ کـرد و پـس از چـنـد سـال بـاعـث فـروپـاشـي آن شـد. تـرويـج اسـلام در بخـشـي از ايـن امـپـراتـوری از هـر جـهـت و بـه هـرشـيـوه نـگـريـسـتـه شـود دوران تـازه ای از زنـدگـي مـادی و مـعـنـوی را بـرای مـردم بـه هـمـراه آورد قـدرت سـيـاسـي پـيـشـيـن کـه بـا چـارچـوبـي مـبـتـنـي بـر اخـتـلاف و جـدايـي بـنـيـاد نـهـاده شـده بـود جای خـود را بـه ابـرقـدرتـي داد کـه  بـراسـاس ( واًمـرهـم شـوری بـيـنـهـم ) تـاسـيـس شـده بـود ديـن زردشـت کـه مـغـان بـرای جـلـب مـنـافـع خـود و صـاحـبـان قـدرت آن را تـحـريـف کـرده بـودنـد جای خـود را بـه ديـن تـازه و جـذابـي داده بـود کـه عـربـي بـدوی و پـادشـاهـي قـسـيـسـانـي  را بـرابـر هـم مـي نـهـاد. از نـظـر زبـانـي نـيـز اوسـتـا آن هـم اوسـتـايـي  کـه بـيـش از سـيـزده قـرن بـود تـاثـيـر شـگـرفـي بـر مـردم و زبـان آنـهـا گـذاشـتـه بـود واپـس نـشـسـت و ايـن رسـالت را بـرای قـرآن و زبـان قـرآنـي  بـازنـهـاد.

ديـن اسـلام بـرخـي وظـايـف و فـرائـضـي را در خـود داشـت کـه مـسـلـمـانـان مـي‌بـايـسـت آنـرا هـمـچـون ضـرورتـي ديـنـي بـه جا آورنـد ايـن وظـائـف در ديـن قـبـلـي وجـود نـداشـت و بـه هـمـيـن جـهـت مـردم مـي‌بـايـسـت اسـامـي ايـن گـونـه فـرائـض را از زبـان ديـنـي جـديـد اخـذ کـنـنـد؛ هـمچـنـان کـه آنـهـا را اخـذ کـرده انـد. زبـان ديـنـي جـديـد اصـواتـي را در خـود داشـت کـه در زبـان هـای ايـرانـي مـشـاهـده نـمـي شـد تـرديـدی نـيـسـت کـه کـردی يـا فـارسـي کـه مـعـاصـر آغـاز دوره اسـلامـي بـود تـا مـدتـهـا از تـلـفـظ بـرخـي صـداهـا  هـمـچـون اعـراب نـاتـوان بـود. فـارسهـا و بـسـيـاری از ديـگـر مـلـل مـسـلـمـان هـنـوز هـم بـه درسـتـي قـادر بـه تـلـفـظ ايـن صـداهـا نـيـسـتـنـد امـا در بـرخـي از گـويـش هـای زبـان کـردی، کـردهـا بجـز صـدای ـ ض ـ بـقـيـه صـداهـا را بـه خـوبـي ادا مـي کـنـنـد بـه گـونـه ای کـه ايـن صـداهـا بـه صـدايـي هـمـانـنـد صـدای اصـلـي هـمـان گـويـش بـدل شـده انـد تـغـيـيـرات بـه هـمـيـن جا خـتـم نـمـي شـود بـلـکـه تـعـدادی از صـداهـای مـربـوط بـه حـروف بـرخـي از واژه هـا مـانـنـد ( ک ـ K ) يـا ( گ ـ G) کـردی بـا حـرف  ق ـ عـربـي و صـدای زبـانـي کـه ديـن تـازه بـه کـردسـتـان آورده جـابـجـا شـده اسـت.

کـوتـاه سـخـن آن کـه گـسـتـرش اسـلام در بخـشـي از قـلـمـرو سـاسـانـي طـومـار دوران مـيـانـه پـيـشـرفـت زبـانـهـای ايـرانـي را در هـم پـيچـيـد و تـا يکـي دو سـده پـس از ظـهـور اسـلام نـيـز زبـان عـربـي کـه زبـان کاربـردی آيـيـن نـويـن بـه شـمـار مـيـرفـت بـه جـای زبـان پـهـلـوی بـه زبـان رسـمـي ديـنـي و گـفـتـاری حـاکـمـان سـيـاسـي بـدل شـده بـود امـا ازآن پـس دوران جـديـدی در شـکـوفـايـي ايـن زبـانـهـا آغـاز شـد. شـکـي نـيـسـت کـه زبـانـهـای مـنـطـقه ای بخـشـهـای ايـن سـرزمـيـن نـو مـسـلـمـان از رواج نـيـفـتـادنـد چـرا کـه زبـان محـاوره مـردم بـه شـمـار مـي رفـتـنـد و رشـد و تـکامـل خـود را در شـرايـطـي نـويـن از سـر گـرفـتـنـد. تـقـابـل زبـانـهـای ايـرانـي اواخـر دوره سـاسـانـي و آغـاز ظـهـور اسـلام و گـويـشـهـای آن، در مـيـان خـود و در شـرائـطـي جـديـد و دورهـای جـديـد بـه گـونـاگـونـي ايـن زبـانـهـا در شـرق ايـران بـه پـيـدايـش (فـارسـي نـو) و در غـرب آن بـه پـيـدايـش "کـردی" مـنجـر شـده اسـت کـه هـر دو تـعـدادی گـويـش و بـن گـويـش دارنـد پـس از گـسـتـرش اسـلام  فـارسـي نـو گـويـشـي بـود کـه بـر اسـاس ريـشـه هـای بـسـيـار کـهـن خـود بـا ديگـر گـويـشـهـا در هـم آمـيـخـتـه بـود ايـن آمـيـخـتـگـي حـتـي پـيـش از زمـان سـاسـانـيـان آغـاز شـده بـود. فـارسهـا پـيـش از کـردهـا بـرای احـيـای زبـان خـود بـه تـکـاپـو افـتـادنـد و شـروع بـه کـتـابـت کـردنـد و پـيـداسـت کـه کـتـاب شـاهـنـامـه ابـومـنـصـور کـه خـود از مـيـان رفـتـه و تـنـهـا مـقـدمـه آن در دسـت اسـت اگـر تـنـهـا کـتـاب نـبـاشـد قـديـمـيـتـريـن کـتـابـي اسـت کـه بـه زبـان فـارسـي نگـاشـتـه شـده ( سـال346  هـجـری – 927  مـيـلادی )  و از نـابـودی درامـان بـوده اسـت.

کـهـن تـريـن سـنـد نـوشـتـاری کـردی در دوران جـديـد ربـاعـيـات بـابـاطـاهــر عـريـان اسـت کـه در آغـاز سـده يـازدهـم مـيـلادی در هـمـدان کـنـونـي – هگـمـتـانـه پـايـتـخـت مـادهـا – بـه گـويـش کـردی جـنـوبـي سـروده شـده اسـت. ايـن ربـاعـيـات بـدون هـدف نـزديک کـردن زبـانـشـان بـه فـارسـي  تـا حـدودی تـغـيـيـر داده شـده انـد بـا ايـن هـمـه در ايـن کـه بـابـاطـاهـر ربـاعـيـات خـود را بـه شـيـوه فـولکـلـور کـه در آن دوره بـه عـنـوان فـهـلـوی ( پـهـلـوی فـهـلـويـات يـا پـهـلـويـات) شـنـاخـتـه مـيـشـده اسـت سـروده اسـت هـيـچ تـرديـدی نـيـسـت. بـرای آشـنـايـي بـيـشـتـر بـا فـهـلـوی مـيـتـوان بـه گـفـتـه‌هـای دکـتـر مـعـيـن اسـتـنـاد کـرد کـه مـي گـويـد: پـهـلـوی " فـهـلـويـه مـر"  3000  تـرانـه سـروده شـده  بـه يـکـي از زبـانـهـای کـشـور ايـران (بـجـز زبـانـهـای گـفـتـاری و رسـمـي) بـر يک وزن از اوزان عـروضـي يـا وزنـي هـجـايـي سـروده شـده اسـت و بخـشـي از آنـهـا در قـالـب دوبـيـتـي هـسـتـنـد. پـهـلـوی يـا پـهـلـويـات بـا وزنـي بخـصـوص و هـمـانـنـد  گـورانـي ) خـوانـده مـيـشـده اسـت و گـاهـي آن را پـهـلـوی و بـرخي اوقـات آنـرا اورامـه اورامـن و اورامـنـانـيـان مـي گـفـتـه انـد.  و اورامـن (اورامـنـان) وزنـي کـهـن در مـوسـيقـي و مـشـابـه  بـحـر هـزج مـسـدس اسـت کـه بـه آن فـهـلـويـات مـي گـفـتـه انـد. شـايـد بـرای دريـافـت ايـن مـوضـوع  کـه اورمـنـان هـمـان گـونـه فـارسـي (هـورامـه نـان) کـردی اسـت و بـا واژه (هـه ورامـان) يـکـي اسـت بـه تـلاش چـنـدانـي نـيـاز نـبـاشـد. هـورامـهـنـان  – هـورامـانـان = هـور + امـان (امـدنـد) + آن  – زمـان طلـوع خـورشـيـد.  هـمچـنـان کـه مـي گـويـنـد: ( بـه يـانـيـان ) بـامـدادان ( ئيـواران) زمـان عـصـر. هـمـچـنـان کـه مـي دانـيـم هـنگـام بـامـداد تـا نـيـمـروز يـکـي از پـنـج وقـتـي بـوده کـه زردشـت بـرای نـذرو نـيـايـش قـرار داده کـه آيـيـن ويـژه خـويـش را داراسـت و قـطـعـهـای از آن کـه چـنـد بـار تـکـرار مـي شـود در ذيـلا آمـده اسـت. 

نـمـو هـوره خـشـه آيـتـه آورود اسـپـايـي !  يـعـنـي نـمـاز بـرای هـور (خـورشـيـد) کـه تـيـز تـک مـي درخـشـد !

بـي گـمـان ايـن نـيـايـش مـانـنـد هـمـه نـيـايـشـهـای آيـيـن زردشـتـي هـمـراه مـوسـيـقـي مـخـصـوصـي زمـزمـه مـيـشـده و يـا بـه صـدای بـلـنـد خـوانـده مـيـشـده اسـت و گـويـا مـردم آنـرا (نـويـژهـر) يـا (نـيـايـشـي هـورامـانـان) گـفـتـه انـد پـيـداسـت کـه پـس از گـسـتـرش اسـلام نـذر و نـيـايـش از رونـق افـتـاده انـد امـا نـوا (هـه وا)  وخـنـيـای آن کـه در مـيـان مـردم بـاقـي مـانـده اسـت کـم کـم بـه نـوا ( گـورانـي ) بـدل شـده و آنـهـا را فـهـلـويـات امـانـان گـفـتـه انـد. از نـظـر مـن (هـوره) کـه هـم ايـنـک يکـي از نـواهـا و مـلـوديـهـای آواز کـردی اسـت؛ هـمـان (هـورامـانـان) بخـشـي از نـام خـود را پـاس داشـتـه و نـام آن هـمـچـون (الـلـه ويـسـي) بـه يـکـبـاره تـغـيـيـر نـيـافـتـه اسـت.

در گـويـشـهـای ديگـر زبـان کـردی نـو تـا سـده‌هـای 17  و 18  آثـار مکـتـوبـي بـجـای نـمـانـده و هـرچـه هـسـت فـولکـلـور اسـت کـه عـلاوه بـرگـذشـت روزگـار بـازگـو شـدن دهـان بـه دهـان تـغـيـيـراتـي در آن ايـجـاد کـرده اسـت و رنـگ اصـلـي آن زدوده شـده و رنگ زبـان مـشخـصـي را بـه خـود گـرفـتـه اسـت. از مـواد اولـيـه فـولکـلـور آن چه کـه تـغـيـيـر نـمـي‌کـنـد، جـوهـر آن اسـت و تـاهـنگـامـي کـه مکـتـوب شـود شکـل آن کامـلا دسـتـخـوش تـغـيـيـر خـواهـد شـد و دقـيـقـا بـه هـمـيـن عـلـت اسـت کـه زبـان کـردی از گـويـشـهـای ديگـر خـود در سـده‌هـای آغـازيـن اسـلامـي چـيـزی بـه دسـت نـمـيـدهـد. وضـع کـنـونـي زبـان کـردی نـتـيجـه بـرخـي عـوامـل سـيـاسـي اجـتـمـاعـي و آيـيـنـي اسـت و از نـظـر مـن آخـريـن عـامـل از هـمـه مـوثـرتـر بـوده اسـت چـرا کـه پـس از گـسـتـرش اسـلام در کـردسـتـان کـردهـا بـه حـدی بـه آيـيـن جـديـد عـلاقـه مـنـد شـدنـد کـه دانـشـمـنـدان کـرد تـمـام تـوان خـود را بـه فـهـم و دريـافـت و آمـوزش و شـکـوفـايـي و تـوسـعـه آيـيـن اسـلام اخـتـصاص داده و دسـت از هـمـه چـيـز شـسـتـه بـودنـد پـيـداسـت کـه ايـنکـار بـه انگـيـزه بـسـيـار نـيـرومـنـدی نـيـاز دارد کـه تـحـلـيـل و بـررسـي آن وظـيـفـه دانـشـمـنـدان عـلـم تـاريـخ اسـت.

گـفـتـيـم کـه دوبـيـتـي هـای بـابـا طاهـر، قـديـمـيـتـريـن سـنـد مکـتـوب کـردی بـه دسـت آمـده بـه شـمـار مـيـرود امـا بـه راسـتـي ايـن آثـار بـه چـه عـلـت از بـيـن رفـتـه انـد درايـن بـاره بـه گـفـتـه دکـتـر (عـبـدالحکـيـم مـنـتـصـر) اشـارهـای خـواهـيـم داشـت. دکـتـر (عـبـدالحکـيـم مـنـتـصـر) در شـمـاره 200  مـاه تـمـوز سـال 1975 مجـلـه الـعـربـي چـاپ کـويـت در مـقـالـه ای کـه تـحـت عـنـوان ( ابـن وحـشـيـه و کـتـابـه فـي الـفـلاحة و هـو اقـدم الـکـتـب فـي الـعـربـيـة ) ابـن وحـشـي و کـتـابـش در بـاره عـلـم کـشـاورزی کـه قـديـمـيـتـريـن کـتـاب عـربـي اسـت مـنـتـشـر کـرده اسـت مـيـنـويـسـد: و اتـه نـقـل اکـثـر کـتـبـه مـن الـلـغـة الـنـبـطـة ولـم يـنـشـر مـن تـالـيـفـه فـي الـلـغـة الـعـربـيـة سـوی ـ شـوق الـمـسـتـهـام فـي مـعـرفـة رمـوز الاًقـلام ـ و قـد ذکـر فـي آخـر کـتـابـه هـذا انـه تـرجـم مـن الـلـغـة الکـرديـة، کـتـابـا فـي عـلـل الـمـيـاه و کـيـفـيـة اسـتـخـراجـهـام و اسـتـنـبـاطـهـا مـن الاًراضـي الـمجـهـولـة الاصـل .

و گـفـتـه هـايـش را از کـتـابـي بـه زبـان نـبـطـي اقـتـبـاس کـرده اسـت و چـيـزی از دانـش خـود بـه زبـان عـربـي جـز (شـوق الـمـسـتـهـام فـي مـعـرفـة رمـوز الاقـلام ) مـنـتـشـر نکـرده اسـت و در آخـر کـتـاب خـود از کـتـابـي بـه زبـان کـردی سـخـن مـي گـويـد کـه مـطـلـبـي در بـاره مـشـکـل آب و چگـونـگـي اسـتـفـاده از آبـهـا زيـر زمـيـنـي از آن اخـذ کـرده اسـت." اسـتـاد گـيـوی مـوکـريـانـي در فـرهـنـگ مـهـابـاد صـفـحـات 771  و  772  ايـن بـخـش را مـفـصـلـ‌تـر تـحـلـيـل کـرده اسـت و بـراسـاس نـوشـتـه او "ابـن وحـشـي" کـتـاب (شـوق الـمـسـتـهـام.... را در سـال 241  هـجـری نـوشـتـه اسـت و پـيـداسـت کـه در مـاخـد ايـن کـتـاب سـخـنـي از تـرجـمـه کـتـابـي کـردی مـيـرود كه اثـر آن بـه قـبـل از نـوشـتـن کـتـاب (شـوق الـمـسـتـهـام ....) مـربـوط مـيـشـود و کـتـاب در سـالـهـای آغـازيـن سـده سـوم در دسـت مـردم بـوده اسـت و بـايـد دسـت کـم چـنـد سـالـي از تـالـيـف آن سـپـري شـده بـاشـد. و بـه هـمـيـن سـبب ايـن کـتـاب -  کـه آن را "آب نـامـه" مـيـنـامـيـم. " ابـن وحـشـي" آن را بـه عـربـي بـرگـردانـده اسـت دسـت کـم بـايـد در سـال هـای آخـر سـده دوم هـجـری تـالـيـف شـده بـاشـد. 

بـرگـرفـتـه از کـتـاب قـامـوس زبـان کـردی ، تـالـيـف عـبـدالـرحـيـم ذبـيـحـي  چـاپ  1988 .

غـار کـرفـتـو

غار کـرفـتـو يکـي از آثـار معـماری صخـره ای مـربـوط به قـرن سـوم مـيـلادی در اسـتان کـردسـتان مـي باشـد که در 72 کـيـلـومـتـری جـنـوب شـرقـي شـهـرسـتان سـقـز و تـقـريـبا  با هـمـيـن فاصـله با  ديـوانـدره قـرار گـرفـتـه است  نـزديک تـريـن روسـتا در شـمال غـربـي غار به فاصـله  3  کـيـلـومـتـری به نـام مـيـرسـيـد يا مـيـرسـعـيـد است ، اصـلـي تـريـن راه دسـتـرسـي به آن از طـريـق جاده تکاب است عـبـور از يک بخـش به نام  گـورباباعـلـي  و سـپـس روسـتای يـوز باش کـنـدی ، و در ادامـه حـدود 3  کـيـلـومـتـر بعـد از آن غار کـرفـتـو قـرار دارد .

غار کـرفـتـو در سـيـنه يک رشـتـه کـوه آهـکـي در شـمال دره ای عـمـيـق قـرار گـرفـته است آثار مـتعـددی از پـناگاهـها و دخـمـه ها و حـفـره ها يـي ديـده مـي شـونـد که در کـنار غار اصـلـي قـرار دارد مـوقـعـيـت غار به گـونه ای است که به طـور کـلـي بادگـيـر نـيـسـت و در زمـسـتان دامـنـه جـنـوبـي را نـمـي پـوشـانـد در حـالـي که 500  مـتـر دورتـر و در جـنـوب شـرقـي غار بادگـيـر بـوده و بـرف آن را مـي پـوشـانـد ، در سـويـي ديگـر دره کـوه  ديگـري وجـود دارد که به عـلـت الـقـا شـکـل بـودن طـبـيعـي آن  مـردمان اطـراف  به  آن سـه دخـتـران مي گـويـنـد .

در زمـسـتانها و هـنگام سـرما درون غار گـرم و در تابـسـتان به لحاظ  کـوران باد  غار خـنک مي باشـد ،  دو چـشـمه آب در زيـر تـقابهای پـايـيـن غار وجـود  دارد که سـالـيان دراز مـردم از آن بهـره مـنـد گـرديـده انـد . غار کـرفـتـو در دوران ـ مـزوزوئـيـک ـ زيـر آب بـوده و در اوآخـر هـمـيـن دوره  ارتـفاعات کـرفـتـو از آب بـيـرون آمـده است ايـن غار آهـکـي است و در دوره های مخـتـلـف انـسـان در آن سکـونـت کـرده و به هـمـيـن دلـيـل تـغـيـيـر حالـت داده است در داخـل غار هـنوز هـم آب وجـود دارد و بـرای ديـدن بعـضـي از جاهای مخـتـلـف آن بايـد از قايـقـهای کـوچک اسـتـفاده کـرد وجـود تصاويـر واشکال نـقـاشـي شـده داخـل غار از جـمله ديـدنـي های مـوجـود در ايـن اثـر باسـتانـي مي باشـد که هـر بـيـنـنـده ای را به خـود جـلـب مي کـنـد .

معـماری ايـن غار صخـره ای ، چهار طـبـقـه در دل کـوه است حجـاران ماهـر فـضاهای مـداخـل غار را تـراشـيـده و اتـاقـها ـ راهـروها و دالانهای مـتعـددی به وجـود آورده انـد که از مـيان غارهای ـ دسـت کـن ـ باقـي مانـده از دوران گـذشـته ايـن غار معـماری کامـلـتـری دارد بـر سـر در يکـي از اتـاقـهای طـبـقـه سـوم کـتـيـبـه ای يـونانـي وجـود دارد و به هـمـيـن عـلـت غار را معـبد  هـراکـلـس ( هـرکـول ) مي نامـنـد ، در ايـن کـتـيـبـه آمـده :

 در ايـن جا هـراکـلـس سکـونـت دارد        باشـد که پـلـيـدی در آن راه نـيابـد

در نـتـيـجه آزمايـشـات خاک شـناسـي که از غار کـرفـتـو به دسـت آمـده نـشـان مي دهـد به عـلت يک رشـته فعالـيـتهای جـزئـي و فعـل و انفعالاتـي که در سـطح غـار به عـمـل آمـده و رسـوباتـي که بر جای مانـده ايـن غـار از هـزاره چهارم پـيـش از مـيلاد عاری از فعالـيـتـهای انـسـانـي گـرديـده است و سـاکـنـيـن آن که گـله دارانـي کـوچ رو بـوده انـد آن مـنطـقه را تـرک کـرده انـد . غار کـرفـتـو به جهـت گـمانه هايـي که در آن حـفـر گـرديـده و بعـضا تا عـمـق 5/5  مـتـر پـايـيـن رفـته است با تـوجـه به لايـه های مـوجـود که تحـتانـي تـريـن آن دارای تـراشـه های سـنگـي و تـيغـه ای بـوده است يک فاصله هـزار سـاله را نـشـان مـي دهـد و دوباره به آثار زيـسـت انـسـانـي مـيـرسـد که دارای چهاردوره سکـونـتـي است : پـيـش از تاريخ ، اشکانـي ، سـاسـانـي ، اسـلامي که البته دوره سـلـوکي آن چـنـدان مـورد يـقـيـن نيست.  چه بـسـا که کـتـيـبه مـورد بحـث مـمکـن است در قـرون گـذشـته ايجاد شـده باشـد که البته بايـد با مطالعات بـيـشـتـر و آزمايـشـاتـي که از خـود کـتـيـبه به عـمـل مي آيـد سـقـم آن عـيان گـردد.

در گـمانه زني ها مشخـص گـرديـد عـلاوه بر آنکه در سـطح غار لايـه ها به صـورت انـباشـت تاريخـي به شکـل دوره به دوره قـرار گـرفـته انـد خاکهای رانـده شـده به داخـل حـفـره های کـناری غار هـم به هـمان شکـل قـرار داشـته انـد به طـوريکـه در هـر دوره سـاکـنـيـن بعـدی خاک های دوره پـيـشـيـن را که در سـطح غار وجـود داشـته در حـفـره ها و سـوراخهای مـوجـود انـباشـته انـد . نـتـيجه لايـه نگاری در يـکـي از گـمانه ها ی چهارم که تـا عـمـق 5  مـتـری حـفـر گـرديـده است نـشـان داد که تـوالـي دوره های تاريخـي به هـمان صـورتـي است که مـواد فـرهـنگي آن در خاک های انباشـت شـده در دهـانه و حـفـره ها و نـيـز راههای فـرعـي مـسـدود شـده قـرار داشـته است . هـر چـنـد دوره پـيـش از تاريـخ آن کـمـتـر نـشـانـي از مـواد فـرهـنگـي مـوجـود را دارد با ايـن حال در بعـضي مـوارد با الک کـردن خاکـها ، تـراشـه هايـي به دسـت مي آيـد که با تـراشـه هايـي که در طـبـقه چهارم وجـود دارد مطابـقـت مي کـند .   

کـشـف تـراشـه های سـنگـي در طـبـقـه چهارم و محـوطه بـيـرون غار نـشـانـه اسـتـفاده انـسـان در دوران پـيـش از تاريـخ است هـمچـنـيـن نـمـونه اشـيـای به دسـت آمـده باز نـشـانگـر ايـن واقعـيـت است اگـر چـه به عـقـيـده بعـضي ديگـر از کارشـناسـان امـور باسـتانـي مـي تـوان عـمـر غار را حـتـي خـيـلـي پـيـش تـر از آن حـسـاب کـرد .